مؤسسه و مهد قرآنی اسوه

حفظ روخوانی تجوید صوت و لحن

بررسی مؤلفه‌های اخلاق کار در سبک زندگی اسلامی

در سبک زندگی اسلامی، کار و تولید، نه امری مادّی، بلکه عبادتی بزرگ بوده و حق تولید برای تمام انسان‌ها است ، بنابراین بررسی مؤلفه‌های اخلاق کار ضرورت می‌یابد. با توجه به اهمیت کسب‌وکار در قرآن و سنت پیامبر اکرم و ائمه اطهار علیهم السلام راهکارهای برای ارتقاء فرهنگ کار و تلاش در جامعه‌ی امروز ایران قابل استنباط است، مواردی نظیر: احیای فرهنگ غنی کار و تلاش و همت، هماهنگ‌‌سازی تمامی حوزه‌‌های دخیل در امر عملیاتی کردن کار، ایجاد وحدت و همدلی بین تمام نیروهای وفادار به انقلاب اسلامی حول محور رهبرمعظم انقلاب، برنامه‌ریزی جهت ایجاد انگیزه برای عموم جامعه، ایجاد سامانه‌ی برنامه‌ریزی‌، هماهنگی، هدایت، کنترل و نظارت و … .

بررسی مؤلفه‌های اخلاق کار در سبک زندگی اسلامی

در سبک زندگی اسلامی، کار و تولید، نه امری مادّی، بلکه عبادتی بزرگ بوده و حق تولید برای تمام انسان‌ها است ، بنابراین بررسی مؤلفه‌های اخلاق کار ضرورت می‌یابد. با توجه به اهمیت کسب‌وکار در قرآن و سنت پیامبر اکرم و ائمه اطهار علیهم السلام راهکارهای برای ارتقاء فرهنگ کار و تلاش در جامعه‌ی امروز ایران قابل استنباط است، مواردی نظیر: احیای فرهنگ غنی کار و تلاش و همت، هماهنگ‌‌سازی تمامی حوزه‌‌های دخیل در امر عملیاتی کردن کار، ایجاد وحدت و همدلی بین تمام نیروهای وفادار به انقلاب اسلامی حول محور رهبرمعظم انقلاب، برنامه‌ریزی جهت ایجاد انگیزه برای عموم جامعه، ایجاد سامانه‌ی برنامه‌ریزی‌، هماهنگی، هدایت، کنترل و نظارت و … .

مقدمه

انسان از دو بعد مادی و معنوی «جسم و جان» ترکیب یافته و هر یک از این دو بعد، برای رشد و بالندگی به تقویت، انرژی و تغذیه سالم نیازمند است. خدای متعال، که جهان هستی را خلق کرده و انسان را به عنوان گل سر سبد مخلوقات خود معرفی کرده، طبیعت را مسخر او ساخته و ابزار و امکانات مورد نیاز را در اختیار او قرار داده است. انسان می‏تواند در سایه تدبیر و تلاش، از مواهب الهی استفاده کند و زمینه رشد و تعالی مادی و معنوی خود را فراهم کند. اشتغال و کار از مسائلی است که برای پیمودن راه‏‌های ترقی مادی و معنوی، نقشی بنیادین دارد و کار برای ادامه زندگی و بقای جامعه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. زندگی هرکس به واسطه کارکردن تأمین و اداره می‏شود و خودکفایی هر جامعه‏ای به میزان و نوع عملکرد شاغلان آن جامعه بستگی دارد. علاوه بر اینها، کار موجب نشاط انسان شده، بیکاری موجب فقر، افسردگی، فساد و سرخوردگی اجتماعی می‏گردد. اهمیت کار در سنین جوانی دو چندان است و آثار و ثمرات آن برای نسل جوان ارزش زیادی دارد (میرمعزی، ۱۳۷۸: ۳۳-۳۱).

از دیدگاه اسلام، کارکردن فقط برای کسب درآمد و افزودن ثروت نیست و در این میان معیارهای مهم دیگر اخلاقی نیز دخالت دارند که برخی از آنها در این نوشتار مطرح می‌شوند.

۲. بیان مسأله

سبک زندگی از مفاهیمی است که در نیمه دوم قرن بیستم مورد توجه جدی و اقبال جامعه‌شناسان قرار گرفت. با طرح مباحث مربوط به مدرنیته، هویت، مصرف و انگیزه‌های مصرف‌کنندگان از سوی جامعه‌شناسان بستر مناسبی جهت رشد مطالعات و تحقیقات تجربی در این زمینه فراهم شد. این گسترش با محوریت نظریه‌های جامعه‌شناسانی همچون وبر[۱]، گیدنز[۲]، وبلن[۳]، بوردیو[۴]، پیترسون[۵] و… انجام گرفت. گستردگی ابعاد و پیچیدگی موضوع موجب شده است که مرزهای محدود‌کننده این موضوع لغزنده و مبهم باشد و از این‌رو، برداشت‌های متفاوتی از این موضوع و قلمرو آن به‌وجود آید که در بررسی‌ها قابل مشاهده است (فاضلی،۱۳۸۲: ۳۴ ).

مفهوم سبک زندگی اولین بار در سال ۱۹۲۹ توسط آدلر[۶] – روان‌شناس اجتماعی – مطرح‌شد و پس از یک دوره افول، مجدد از سال ۱۹۶۱ مورد اقبال اندیشمندان به‌ویژه جامعه‌شناسان قرار گرفت. در ادبیات جامعه‌شناسی از مفهوم سبک زندگی دو برداشت و مفهوم‌سازی وجود دارد، یکی مربوط به دهه ۱۹۲۰ که سبک زندگی معرف ثروت و موقعیت اجتماعی افراد و بیشتر به عنوان شاخص تعیین طبقه اجتماعی به‌کار رفته است (چاپین[۷]، ۱۹۹۵؛ چاپمن[۸]، ۱۹۳۵) و دوم به عنوان شکل اجتماعی نوینی که تنها در متن تغییرات مدرنیته و رشد فرهنگ مصرف‌گرایی معنا می‌یابد (گیدنز، ۱۹۹۱؛ بوردیو، ۱۹۸۴؛ فدرستون[۹]، ۱۹۸۷ و ۱۹۹۱؛ لش و یوری[۱۰]، ۱۹۸۷) و در این معنا سبک زندگی راهی است برای تعریف ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای افراد که اهمیت آن برای تحلیل‌های اجتماعی روز به روزافزایش می‌یابد (اباذری، ۱۳۸۱: ۶۷-۶۶).

جنسن[۱۱] (۲۰۰۷) معتقد است که بیشتر اوقات این مفهوم بدون آنکه به‌طور دقیق معنای روش زندگی را بدهد، مورد استفاده قرار می‌گیرد و در ادبیات این واژه، به روش‌های مختلف تعریف شده و این که در چهار سطح جهانی، ملی، منطقه‌ای و فردی قابل اندازه‌گیری است. فرهنگ علوم‌اجتماعی سبک زندگی را به نوع زندگی یا نوع معیشت ترجمه کرده که منظور چگونگی جریان حیات و شیوه زندگی انسان‌ها به‌صورت فردی و گروهی است و نحوه استفاده از درآمد، طول زمان کار، شیوه لباس پوشیدن، تغذیه، رفتارهای دینی، فرهنگی و … را شامل می‌شود (بیرو، ۱۳۸۰: ۷۸).

بوردیو سبک زندگی را نتیجه قابل رؤیتی از ابراز عادت می‌داند، از نظر او همه چیزهایی که انسان را احاطه کرده است، مثل: مسکن، اسباب و اثاثیه، کتاب‌ها، سیگارها، عطرها، لباس‌ها و غیره بخشی از سبک زندگی او است (ممتاز، ۱۳۸۳: ۸۴).

بنابراین، سبک زندگی عبارت از شیوه زندگی‌کردن است که شامل رفتارهای عینی فرد می‌شود و از مهم‌ترین ابعاد آن، مربوط به مسائل اقتصادی و کسب درآمد خانواده و جامعه است که ریشه در کارکردن دارد. دین اسلام در قالب آیات قرآن‌کریم و سیره پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام راهکارهای مفیدی برای توجه به رابطه‌ی اخلاق و کار ارائه می‌کند که در غنی‌سازی سبک زندگی اسلامی افراد جامعه نقشی مهم دارد (ولائی، ۱۳۷۸: ۳۶).

از سوی دیگر؛ «اخلاق» جمع «خُلق» در کتب لغت، بیشتر به معناى طبیعت و سرشت آمده است (طریحی،۱۴۱۴: ۳۳). راغب اصفهانى درباره این واژه مى‌نویسد: «خَلق» و «خُلق» در اصل، یکى هستند، اما «خَلق» به هیأت، اشکال و صورت‌هایى که با چشم درک مى‌شود اختصاص یافته و «خُلق» به قوا و سجایایى که با بصیرت درک مى‌شود مختص شده است (راغب اصفهانی، ۱۳۸۳: ۱۵). از مجموع سخنان لغویان برمى‌آید که «خُلق» صفت و کیفیت درونى ثابت در نفس انسان است. بیشتر علماى اخلاق «خُلق» را اینگونه تعریف کرده‌اند: ملکه نفسانى که افعال از آن به آسانى صادر مى‌شود (طباطبائی، ۱۳۹۷ق، ج ۱۹: ۳۶۹).

بحث اخلاق، بحث درباره ارزش‏هاى انسانى است: «چگونه زیستن» و «چگونه رفتار کردن» (معیدفر،۱۳۸۰: ۴۶) اما آنچه در این تحقیق مهم دانسته شده است، تبیین رابطه‌ی اخلاق با کار و ارائه‌ی راهکارهای در جهت اجرائی‌کردن این رابطه است. کار در یک تعریف کلی، شامل هر نوع فعالیت می‌‏شود چه به قصد دریافت ما به‌ازای مالی آن انجام شود یا نه؛ هدف آخرتی داشته باشد یا دنیایی؛ عملِ موجود مادی باشد یا مجرد؛ کار یدی‏ باشد یا کار فکری؛ کار صنعتی و تولیدی باشد یا کار خدماتی؛ عمل عبادی باشد یا عمل اقتصادی (نیک‌فر، ۱۳۸۳: ۲۰).

اهداف مهم کار از دیدگاه اسلامی عبارت است از:

– کسب درآمد و تأمین معیشت زندگی خود و خانواده؛ شاید نخستین انگیزه هر شخصی در انجام کار این است که‏ به ‌واسطه‌ی کار، نیازهای خود را تأمین کند. از امام صادق‏ علیه السلام نقل شده: «وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله از جنگ ‏تبوک مراجعت کرد، سعد انصاری به استقبال وی آمد. حضرت با او مصافحه کرد، دست او را زبر و خشن دید. فرمود: چه آسیبی به دستت رسیده است؟ گفت‏: با طناب و بیل کار و درآمد آن ‌را صرف ‏معاش خانواده‏ام می‌کنم. حضرت دست او را بوسید و فرمود: هذه ید لاتمسّها النار «این دستی است که آتش‏جهنم به آن نمی‏رسد» (جزری، ۱۹۷۰، ج۲: ۳۳۷). کسب درآمد فقط برای تأمین ضروریات زندگی نیست‏؛ بلکه شخص می‏تواند برای تأمین وسایل رفاهی خود و خانواده کار کند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «از سعادت‌‌های مسلمان، داشتن‏ منزلی گشاده، همسایه‌ی صالح و وسیله‌ی سواری مناسب است» (حرّعاملی، ۱۳۸۳، ج ۳: ۵۵۸ ). امام صادق‏ علیه السلام ‏فرمود: «هرچه برای خرید عطر بپردازی، اسراف نیست و مخارج مربوط به عطر پیامبر اکرم‏ بیش از مخارج ‏خوراکی او بود» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۶: ۵۱۲)؛

– عزّت و شخصیت‌یافتن‏: از آثار کار، عزّت‌یافتن فرد است. شخص با کارکردن نیاز خود را برطرف‏ ساخته، نیازمند کار دیگران نمی‌شود؛ از دیگران درخواست نمی‏کند و هزینه‌ی او بر عهده‌ی دیگری نیست. امام‏ صادق‏ علیه السلام ‏به یکی از یاران خود که دیر به بازار رفته بود فرمود: اُغدُ إلی عزِّک. «پگاه صبح در پی عزت خود [= کار و کسب] برو» (عاملی، ۱۳۸۳ ، ج ۱۲: ۳)؛

– رشد عقلانی‏: کار، وسیله‌ی تجربه آموختن انسان است و بر رشد عقلانی و اجتماعی او افزوده می‏شود. امام‏ صادق‏ علیه السلام فرمود: ترک التجاره ینقص العقل «رهاکردن تجارت، عقل را کاهش‏ می‏دهد» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۱۴۸).

– کسب آرامش روحی‏: انسان با کسب درآمد از نظر روحی آرامش می‏یابد و فرد نیازمند از نظر روحی در اضطراب است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «انسان هرگاه نیازمندی‌‌های خود را تأمین کرد، آرام می‏گیرد» (کلینی، ۱۳۶۲، ج ۵: ۸۹)؛

– سلامت جسم‏: از آثار کار، برخورداری شخص از سلامت و نشاط جسمی است. بیکاری و عاطل‌بودن، باعث ‏استراحت بیش از حد و پدید آمدن روحیه‌ی خمودی و افسردگی در شخص می‏شود. با کار، اعضای انسان توان ‏خود را بروز می‏دهد. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: من یعمل یزدد قوه «هرکس کار کند، توان او افزوده می‏شود» (حکیمی، ۱۴۰۸، ج۵: ۲۹۱). امام صادق علیه السلام به فضل فرمود: «اگر تمام نیازهای مردم تأمین شده بود، از زندگی لذت نمی‏بردند. اگر انسانی مدتی ساکن مکانی شود و همه‌ی نیازهای او فراهم باشد، از بی‏کاری خسته می‏شود و مایل است خود را مشغول کند» (مجلسی، ۱۳۷۴، ج ۳: ۸۷)؛

– تأمین نیازهای اساسی اجتماع‏: افراد با کار می‏توانند نیازهای افراد جامعه را برطرف سازند. فرد نمی‏تواند تمام نیازهای خود را برطرف سازد؛ بنابراین هرکس با انجام کار خاصی می‏تواند نیاز مردم را برطرف کند و درمجموع، نیازهای تمام افراد تأمین شود (عاملی، ۱۳۸۳، ج ۱۳: ۲۴۴)؛

– رفع فقر و تأمین اجتماعی نیازمندان‏: با کار و تلاش، فقر اجتماعی از بین می‏رود و فرد با کسب درآمد می‏تواند به دیگران کمک کند. مسؤولیت اجتماعی، شخص را به‌کار فرامی‏خواند؛ حتی اگر به درآمد آن نیاز نداشته باشد. فرد باید در بُعد اجتماعی انسانی مفید و مؤثر باشد. حضرت امیرمؤمنان با کار در باغ‏، چاه و قنات حفر می‏کرد و آنان را برای مردم و کمک به نیازمندان وقف می‏کرد یا آنکه بردگان بسیاری را با کار و درآمد خویش رها ساخت (کلینی، ۱۳۶۲، ج ۵: ۷۴)؛

– گسترش اخلاق اجتماعی و کاهش مفاسد اجتماعی‏: از آثار کار و انگیزه‌ی روی آوردن به کار، حفظ و سلامت روح انسانی و گسترش اخلاق در اجتماع است. از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که ‏فرمود: «سستی و تنبلی، کلید غم و بدبختی است و ناتوانی و تنبلی همراه نیازمندی و فقر است و ثمره‌ی آن‏ نابودی و بدبختی است. آنکه طلب و تلاش نکند، چیزی نمی‏یابد و به فساد کشانده می‏شود» (ولایی، ۱۳۷۸: ۶۳)؛

– افزایش توان اقتصادی جامعه‏: هرگاه بخش‌‌های اساسی مردم به‌کار اشتغال داشته باشند، اقتصاد جامعه رشد خواهد داشت. تولید و درآمد ملی افرایش می‏یابد. درآمد دولت به جهت مالیات‌‌ها فزونی یافته و امکان ارائه‌ی خدمات‏ عمومی به مردم فراهم می‏شود (صدر، ۱۳۹۱: ۱۰۸). در دیدگاه دینی، انسان نه‏تنها در کار خود باید به ‏فکر دیگر انسان‌ها و جامعه باشد، بلکه اگر از ثمره‌ی کار او دیگر موجودات هم استفاده کنند، در نزد خداوند مطلوب ‏است و برای او پاداش آخرتی خواهند نوشت. کمک به عمران و حیات طبیعت و محیط زیست ارزش والایی‏ دارد. از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: ما من مسلم یغرس غرساً أو یزرع زرعاً فیأکل منه انسان أو طیر أو بهیمه الاّ کانت له به صدقه «مسلمانی که نهالی بکارد یا زراعتی به‏عمل آورد و ازآن انسان، پرنده، چهارپا استفاده کند، در نامه‌ی اعمال او ثواب صدقه نوشته می‏شود» (نوری، ۱۴۰۷، ج۱۳: ۴۶۰)؛

– تقویت اعتقادات دینی: اعتقاد دینی، عامل بسیار مهم در ایجاد انگیزه است و چنانچه در کلام اولیای دینی، آثاری برای عملی خاص عنوان‏ شده باشد، فرد پرهیزکار به جهت باورهای خود در جهت کسب آن می‌کوشد و فعالیت خود را در همان سو قرار می‏دهد. انسان‌‌های معتقد به عالم ماورا، کارهای بسیاری را برای نتایج آخرتی انجام می‏دهند. از بذلِ جان جهادگران تا صرف ‏مال دارایان در طول تاریخ، بسیار دیده شده است. هم‏اکنون مکان‌های وقف شده به‌وسیله‌ی نیک مردان و نیک زنان در جهان‏ به حدی است که نهادهای گوناگون در سرپرستی صحیح آن می‌کوشند (معیدفر، ۱۳۸۰: ۷۸)؛

– بخشش گناهان: کار اقتصادی، شخص را از آمرزش الهی بهره‏مند می‌کند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من بات کالاً من طلب الحلال ‏بات مغفوراًله «آن‌ که در راه کسب حلال زندگی او می‏گذرد، مورد مغفرت الهی‏ است» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۸). إنّ من ‏الذنوب ذنوباً لایکفّرها صلاه و لاصدقه قیل یا رسول‏اللَّه، فما یکفّرها. قال‏: الهموم فی طلب‏ المعیشه «برخی از گناهان با نماز و صدقه پاک و جبران ‏نمی‏شود. یاران گفتند چه چیز آن‏ را پاک می‏کند؟ فرمود: تلاش در کسب روزی» (نوری، ۱۴۰۷، ج۱۳: ۱۳)؛

– حفظ و یاری دین فرد: انسان اگر بخواهد دین‌دار واقعی باشد و بتواند در معنویت پیشرفت کند نمی‏تواند از نعمت‌های دنیا و نیازهای دنیایی ‏چشم‏ بپوشد. مؤمن به‌دنبال خیر دنیا و آخرت است: آتنا فی‏الدنیا حسنه و فی‏الآخره حسنه (بقره: ۱۹۷) و خیر دنیا همان برخورداری از معیشت است (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۱). از پیامبر گرامی نقل شده است که : «خداوندا! در نان برکت ده و بین ما و نان جدایی مینداز. اگر نان نداشتیم، توان نماز و روزه و انجام واجبات الهی را نداشتیم» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۳).

در نظام اخلاقی اسلام به مواردی از خصوصیات مثبت اخلاقی پافشاری شده و گاه این موارد، منافی کار اقتصادی ‏قلمداد می‏شود. برخی از این اخلاقیات عبارتند از:

– توکل: معنای توکل، تعطیل‌کردن قوا و اعتماد به خدا که او به‌جای شخص عمل انجام دهد نیست. کار نکردن و سکون، تضمین الهی را در پی ندارد. در آیات قرآن، توکل در موردی مطرح‌شده که مسلمان امر خطیری را باید انجام ‏دهد و خداوند دلهره و نگرانی او را با ایجاد اطمینان معنوی از بین می‏برد. مؤمن، وکالت خدا را کافی می‏داند و اعتماد به او را بر اعتماد به دیگران ترجیح می‏دهد: «ومن یتوکل علی الله فهو حسبه إن الله بالغ أمره قد جعل الله لکل شیءٍ قدراً» (طلاق: ۳). این آیه به مسلمان تذکر می‏دهد که باید در امر مربوط به خانواده، قوانین الهی را مراعات کند تا عاقبت خیر برای او پدید آورد (مطهری، ۱۳۸۹: ۱۱۲)؛

– زهد، قناعت و ترک دنیا: قناعت که از ویژگی‌‌های مؤمنان و خردمندان به‌شمار می‌رود، معنای درست مصرف‌کردن و جلوگیری از اسراف مال است، نه آنکه در بُعد تولید باید کم‌کاری کرد. زهد به معنای کم مصرف‌کردن برای بازده بیش‌تر است. دنیایی که زاهد آن را ترک می‏کند، سرگرم‏شدن به تنعم و تجمل و دور‌افتادن از کمال انسانی است. دعوت به زهد در دین، به معنای ترک تلاش و ساختن دنیای آباد و مستقل نیست. سرور زاهدان‏ عالم بیش از همه کار و تلاش اقتصادی انجام می‏داد و استفاده از خانه‌ی گسترده را در جهت خیررسانی به همنوعان و دستگیری بیچارگان امر آخرتی می‏دانست (مطهری، ۱۳۸۴: ۲۱۷-۲۱۶)؛

– صبر بر بلایا و رضا به قضای الهی: با توجه به آیات و روایات روشن می‏شود این سجیه‌ی اخلاقی هم، مانند توکل برای کسی ستوده است که در صحنه‌ی ‏عمل و زندگی با همه‌ی کوششی که دارد، گاه به نتیجه‌ی دلخواه نمی‏رسد. از آنجا که انسان نمی‏تواند مجموع عوامل‏ مؤثر بر طبیعت و دنیا و روحیات انسان‌ها را در اختیار خود بگیرد، گاه با همه‌ی زحمت، انتظار او برآورده نمی‌شود و خلاف‏ خواسته‌ی او رخ می‏دهد، در اینجا باید تن به این علل و اسباب بدهد (سادات، ۱۳۸۵: ۱۴۳).

۳. یافته‌های تحقیق

عناصر اخلاقی کار و تولید در آموزه‌‏های دینی بسیار گسترده است. تحقق عینی این عناصر، از یکسو زمینه‏ساز گسترش و بهینه‌‏سازی فعالیت‌های تولیدی و در نتیجه رشد اقتصادی است و از سوی دیگر، ضمن جهت‏‌دهی به فعالیت‌ها و سرمایه‏گذاری‌ها، سالم‏سازی آنها را موجب می‏شود. برخی از مهم‏ترین این عناصر به همراه کارکرد اقتصادی ـ اخلاقی آنها چنین است:

  1. داشتن انگیزه سالم: واژه «انگیزه[۱۲]» از کلمه لاتین حرکت‌کردن[۱۳] گرفته شده است. این اصطلاح همان‌گونه که از معناى رایج آن برمى‌آید، به علت یا چرایى رفتار اشاره دارد. انگیزه را می‌توان «حالتی در افراد دانست که آنان را به انجام رفتار و عمل خاصی متمایل می‌کند» (الوانی، ۱۳۸۴: ۱۵۲).

انگیزه فرآیندی است که با یک نیاز یا کمبود زیستی یا روانی آغاز شده و رفتار هدفمند یا انگیزه‌ای را در جهت محرکی خارجی فعال می‌کند (رضائیان، ۱۳۷۵؛ به نقل ازلوتانز، ۸۷). بر اساس این تعریف رمز شناخت انگیزه را نیز در معنای مفاهیم نیازها، محرک‌ها و روابط میان آنها می‌داند. برخی از نظریه‌پردازان انگیزه را مجموعه‌ای از نیروهایی می‌دانند که افراد را به‌طرف معینی از رفتار وادار می‌کند (رضائیان، به نقل ازپورتر، ۸۸). پاره‌ای دیگر بر این باورند که انگیزه بیانگر: «آن دسته از فرایند روان‌شناختی است که علت برانگیختگی، هدایت و تداوم اعمال ارادی هدفمند است» (رضائیان، ۱۳۷۵؛ به نقل ازمیچل، ۸۸). این تعاریف به سه نتیجه منجر می‌شود:

  1. تجزیه و تحلیل انگیزه باید به عواملی که فعالیت‌های فرد را بر می‌انگیزد، تمرکز کند؛
  2. انگیزه فرایندگرا است و به انتخاب، جهت و هدف توجه دارد؛
  3. انگیزه بر چگونگی آغاز رفتار، تداوم یا توقف آن توجه دارد و بیانگر آن است که فرد دارای انگیزه چه نوع واکنش عینی نشان می‌دهد (رضائیان، ۱۳۷۵؛ به نقل از زیلاگیى و والاس، ۸۸).

اهم مترادف‌هاى واژه‌هاى انگیزه و نیاز در قرآن عبارت است از:

  1. حاجه: «ولکم فیها منافع ولتبلغوا علیها حاجهً فی صدورکم» (غافر: ۸۰) و براى شما در آنها منافع قابل ملاحظه‌اى است تا به‌وسیله آنها به مقصدى که در دل دارید برسید (هادوی نیا، ۱۳۸۹: ۶۷)؛
  2. میل و رغبت: «و الرغبه و الرغب و الرغبى السّعه فى الاراده» یعنى رغبت عبارت است از فزونى و قوت اراده؛ مثل این گفته خداوند متعال: «انّهم کانوا یسارعون فى الخیرات و یدعوننا رغبا و رهبا» (انبیاء:۹۰)؛ چراکه آنها در نیکى‌ها سرعت مى‌گرفتند و به‌خاطر عشق (به رحمت) و ترس (از عذاب) ما را مى‌خواندند (مصباح یزدی، ۱۳۸۸: ۵۹)؛
  3. تحریض: از ماده حرض تنها دو مورد در قرآن‌مجید آمده که درباره تحریص و برانگیختن مؤمنان توسط پیامبر صلی الله علیه و آله برای جنگ است. یکى از آن دو مورد، آیه ۶۵ سوره انفال و دیگرى آیه زیر است: «فقاتل فی سبیل الله لاتکلَف الا نفسک و حرض المؤمنین…» (نساء: ۸۴)، پس (اى پیامبر) تو خود تنها در راه خدا به کارزار برخیز که جز شخص تو بر آن مکلف نیست و مؤمنان را ترغیب کن (نیک‌فر، ۱۳۸۳: ۸۱)؛
  4. إثاره: «إثاره» از ریشه «ثور» و به معناى تحریک و تهییج است و «ثوران» یعنى هیجان. در قرآن‌کریم، دو مورد درباره إثاره زمین و دو مورد درباره إثاره ابرها آمده. آیه: «واللّه الذى ارسل الرِّیاح فتثیر سحابا فسقناه إلى بلد میت فاحیینا به الارض بعد موتها کذلک النشور» (فاطر: ۹) خداوند کسى است که بادها را مى‌فرستد تا ابرها را برانگیزد، پس ما آن ابرها را به‌سوى زمین مرده مى‌رانیم و به‌وسیله آن، سرزمین مرده را زنده مى‌کنیم. رستاخیز نیز همین‌گونه است (میرمعزی، ۱۳۷۸: ۷۸).

در نگرش اسلام، هدف نهایی انسان، تکامل در پرتو نیل به قرب الهی است (طباطبائی، ۱۳۹۷، ج۱۸: ۳۹۴) از این‌رو، هدف نهایی نظام اقتصادی اسلام، فراهم‌کردن زمینه‌های لازم برای دستیابی افراد به کمال مطلوب است. برای تحقق این هدف، یک سری «اهداف میانی» مطرح می‏گردد که از یکسو، به عنوان انگیزه‌های فعالیت‌های تولیدی فرد مسلمان تلقی می‏شود و از سوی دیگر، مقدمه نیل به هدف نهایی است.«انجام دادن وظایف عبادی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۳)، «تأمین نیازهای زندگی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۲) و «رسیدن به رفاه نسبی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۶: ۲۳۸)، «خودکفایی و اقتدار جامعه» (انفال:۶۰) و «مشارکت در خدمات اجتماعی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۷۴) از مهم‏ترین اهداف فرد مسلمان در کار و تولید است. تفاوت در هدف‌ها و انگیزه‌‏ها، از وجوه تمایز کار و تولید در مکتب اقتصادی اسلام با مکتب سرمایه‏داری است؛ چراکه در مکتب سرمایه‏داری، هدف از تولید، افزایش سود و درآمد است (عبادی، ۱۳۷۰: ۱۶) از این‌رو، مجالی را برای اندیشیدن در ارزش‌ها و رعایت محدودیت‌های اخلاقی در کار و تولید باقی نمی‏گذارد.

  1. وجدان کاری: وجدان[۱۴] به معنای نیروی باطنی که خوب را از بد تشخیص می‌دهد، تعریف‌شده است (معین، ۱۳۸۱: ۹۷۰) در اصطلاح، وجدان با عبارت‌های گوناگونی تعریف‌ شده است: انسان در اعماق درون خود، قوه‌ای می‌یابد که او را به عمل نیک وادار کرده و از انجام کار بد باز می‌دارد و در صورت ارتکاب، او را سرزنش و ملامت می‌کند و با انجام کار نیک، مورد تشویق قرار می‌دهد. این هاتف غیبی نظرش به لذت و سود نیست و فقط آنچه را که وظیفه و تکلیف می‌داند، به آن امر و نهی می‌کند. در قرآن‌کریم از این درجات و مراتب به اماره، لوامه و مطمئنه تعبیر شده است (بختیاری، ۱۳۷۷: ۱۱).

وجدان همان محرک درونی است که انسان را برای دست‌یابی به ایده‌آل خود، تحریک می‌کند. این محرک درونی بایستگی‌ها را از نبایستگی‌ها تفکیک می‌کند، قاضی امین است و راهنمای مطمئن نظارت کرده، شکنجه می‌دهد و شکنجه می‌بیند، زشت و زیبا می‌شود و در نهایت اینکه وجدان قطب‌نما است (نادری، ۱۳۷۵: ۳). وجدانِ کاری بازگوکننده انگیزه درونی است که هر فرد با توجه به آن و با شناخت کامل به وظایف محوله در صدد انجام بهینه کار خویش بر می‌آید. بنابراین، ملکه‌ای که بر طبق آن کاری بدون احتیاج به محرک‌های خارجی، با دقت و کامل انجام گیرد برخاسته از وجدان کاری به‌شمار می‌آید (منطقی، ۱۳۷۵: ۸) پس وجدان کاری برابر است با حالت ثابت درونی که فرد را به انجام درست دقیق کار، با میل و اشتیاق ترغیب می‌کند (نادری، ۱۳۷۵: ۴). وجدان کاری عاملی است که سبب می‌شود فرد بدون وجود هیچ کنترل خارجی و فیزیکی و به انگیزه‌ای درونی برای انجام درست کاری که بر عهده‌ای او گذاشته شده است، از هیچ کوششی فروگذار نکند. می‌توان نتیجه گرفت «وجدان کاری» به معنای «گرایش به انجام‌دادن صحیح کار و وظایف شغلی، بدون نظارت مستقیم» است (معیدفر، ۱۳۸۰: ۱۸) که از نشانه‌های آن، انجام کار بیشتر و بهتر، کنترل درونی و مسئولیت‏پذیری است (سیدعباس‏زاده، ۱۳۷۴: ۱۱).

عواملی چند بر ایجاد و تقویت وجدان کاری مؤثر است که در متون دینی، مورد توجه و تأکید قرار گرفته است؛ «اصلاح نگرش» (نفی پاره‏ای از پندارهای نادرست و خرافی درباره سرنوشت انسان و جوامع) (طباطبائی، ۱۳۹۷، ج۱۱: ۳۱۲)، «رضایتمندی از کار» (از طریق تبیین ارزش معنوی و اجتماعی و آثار کار)، «آموزش و الگوسازی»، «تقویت احساس مسئولیت» (نحل، ۹۳) و «توجه دادن جامعه به پی‏آمدهای ضعف وجدان کاری» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۱۴۸) از این عوامل است.

  1. تخصص و تعهد: استعمال واژه تعهد[۱۵]، منحصر به جامعه‏شناسان نیست، بلکه متفکران حوزه‏هاى دیگر از جمله: سیاست، فلسفه، مدیریت، اقتصاد و اخلاق نیز آن را به‏کار گرفته‏اند. «تخصص و تعهد» دو ویژگی اساسی نیروی کار و مدیریت است که در آموزه‌‏های دینی، به‌شدت مورد تأکید است، به‌گونه‏ای که ممکن نیست هیچ‏یک بدون دیگری، ملاک ارزیابی باشد: «إنّ خیر من استأجرت القویّ الأمین» (قصص: ۲۶)؛ «قال اجعلنی علی خزائن الأرض إنّی حفیظ علیم» (یوسف: ۵۵). در بینش اقتصادی اسلام، «متعهد غیر متخصص» در ردیف «متعهد خائن» قرار می‏گیرد. امام صادق علیه السلام در این‌باره می‏فرمایند: «ما أبالی ائتمنت؛ خائنا أو مضیعا» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۳۰۰) «برای من تفاوتی ندارد که به خائن امانت بسپارم، یا به کسی که [از امانت مراقبت نمی‏کند و آن را] تباه می‏سازد.».؛ از این‌رو آگاهی از دانش‌های هر زمان و افزایش تخصص، در کنار پاکی و تعهد، از وظایف دینی نیروی کار است، به‌گونه‏ای که تعهد او اقتضا می‏کند، از پذیرش کاری خودداری ورزد که تخصص و توان آن را ندارد.
  2. انضباط کاری: نظم و انضباط و مدیریت زمان، از مهم‏ترین عوامل بهره‏برداری بهینه از سرمایه‏ها است؛ از این‌رو، علاوه بر رعایت نظم (سیدرضی، ۱۳۵۹: ۱۶۷) شاخصه‌‏های انضباط در فعالیت‌های اقتصادی نیز مورد تأکید است. برخی از این شاخصه‌‏ها عبارت است‌از: «تقسیم وقت» (قصص، ۷۳)، «تقسیم کار بر اساس توانمندی‌ها و تخصص افراد» (طباطبائی، ۱۳۹۷، ج۱۸: ۱۰۱)، «رعایت میانه‏روی در کار با پرهیز از سستی یا حرص و آزمندی» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۸۱) و «رعایت میانه‏روی به هدف پاسداشت سلامت جسمی و روحی و رسیدگی به سایر وظایف».

نتیجه‌گیری

کار در نگاه دین، در گستره‌ی هستى جارى است و شخص با کارکرد با مجموعه عالم هستى و خالق آن هماهنگ می‌شود. بنابراین، هر نوع کار حلال مطلوب است؛ اگرچه برخى از کارها و فعالیت‌هاى اقتصادى به جهت اهمیت آن در متون دینى مورد ترغیب بیشتر قرار گرفته است. اولیاى الهى به انواع کارها مثل کارگرى، خیاطى، زره‏بافى، صنعتگرى، تجارت، کشاورزى می‏پرداختند و کار را فضیلت انسانى و عبادت الهى می‏دانستند. بر این اساس اعتقادات اسلامى، ترغیب‏کننده‌ی فعالیت اقتصادى است و چون دنیا مزرعه آخرت و از بهترین اعمال صالح، کسب درآمد حلال است، با کار آخرت شخص و ارزش انسانى او تضمین می‏شود (نیک فر، ۱۳۸۳: ۵۶-۵۵).

کار اقتصادى به علل گوناگون مورد رغبت مسلمان است. مواردی مانند: تأمین معاش، رفع احتیاج اجتماع، عزت نفس، رشد عقلانى، سلامت‏جسم، زدودن چهره زشت فقر، گسترش اخلاق و نابودى مفاسد اجتماعى، حفظ دین و کسب ثواب آخرتى به همراه مطلوبیت کار، مؤمن را به کار ترغیب می‏کند (معیدفر،۱۳۸۰: ۱۹). گسترش فرهنگ دینى درباره کار، زمینه تلاش همه‏جانبه افراد براى رشد اقتصادى را فراهم می‏کند و افراد توجه جدى به نفس کار دارند تا نوع آن؛ بنابراین خواهند کوشید بیکارى را به هر صورت از خود دور سازند و هر کار حلالى را عزیز داشته، به بیکارى ترجیح‏ ‌دهند. حاکمیت فرهنگ دینى، اثر مثبت بر بهره‌‏ورى نیروى کار و کاهش هزینه‌‏هاى اضافى مثل اسراف منابع و اتلاف وقت دارد و روابط انسانى در بازار کار را بهبود می‏بخشد. کار اقتصادى پیوند دنیا و آخرت است و با آن می‏توان حسنه در دنیا و آخرت را کسب کرد (ولائی، ۱۳۷۸: ۱۱۲).

با توجه به اهمیت کسب‌وکار در قرآن و سنت پیامبر اکرم و ائمه اطهار علیهم السلام راهکارهای زیر برای اجرایی‌کردن ارتقاء فرهنگ کار و تلاش در جامعه‌ی امروز ایران و بلکه جوامع مسلمان و در نتیجه افزایش تولید، کارساز است:

– احیای فرهنگ غنی کار، تلاش و همت: کار، تلاش و همت، همواره درمیان ایرانیان از ایران باستان گرفته تا به حال از جایگاه ویژه و والایی برخوردار بوده است (ولائی، ۱۳۷۸: ۱۶۷-۱۶۶). بحث احیای فرهنگ کار به‌عنوان راه‌کار جدی با هدف به روزرسانی و نهادینه‌سازی توأم با ترویج و بسط آموزه‌‌‌های ناب فرهنگی در حال حاضر به معنای نادیده انگاشتن و خلاء حضور این فرهنگ در بین جامعه فعلی نیست، بلکه تنها هدف از طرح بحث غنابخشی و استحکام و پرمغز کردن مطالب و محتواهای نو ارائه شده به جامعه برای پذیرش و مقبولیت بیشتر در بین تمام لایه‌‌ها و سطوح فعلی جامعه ایران است. در ارائه بحث و تهیه مطالب هرچه از سابقه دیرینه و پیشینه دانش و اطلاعات گذشتگان و ادوار گذشته بهره‌گیری شود زمینه غنای فکری، قوام و بسط بیش از پیش آن فراهم‌تر و مقبولیت عام آن افزون‌تر خواهدشد (معیدفر،۱۳۸۰: ۱۴۴).

– هماهنگ‌‌سازی تمامی حوزه‌‌های دخیل در امر عملیاتی کردن کار: موضوع وحدت رویه در بین آحاد جامعه از اهمیت زیادی برخوردار بوده و نبود توجه جدی به آن می‌تواند آسیب‌‌های جدی به جامعه وارد کند. هماهنگی موجب تسریع و مضاعف‌شدن حرکت و تلاش در مسیر توسعه کشور شده و به همین دلیل ایجاد وحدت رویه در حوزه‌‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری می‌تواند بسیار کارساز باشد (نیک‌فر، ۱۳۸۳: ۱۵۷-۱۵۶).

– ایجاد وحدت و همدلی بین تمام نیروهای وفادار به انقلاب اسلامی حول محور رهبرمعظم انقلاب: این امر در جلوگیری از بخشی‌‌نگری در برنامه‌ریزی و اجرایی کردن موضوع بسیار حائز اهمیت است. بحث فراهم‌سازی زمینه‌‌های ایجاد بستر فراگیر برای کسب‌وکار، لازمه‌ی مشارکت فعالانه تمام سطوح مختلف جامعه از هر عقیده و نگرشی است و ضرورت دارد تمام آحاد جامعه را در این موضوع درگیر نماید و شایسته است که وحدت و اخوت بین تمام نیروهای وفادار به انقلاب و نظام حول محور رهبری ایجاد شود (عبادی،۱۳۷۰: ۱۹).

– برنامه‌ریزی جهت ایجاد انگیزه برای عموم جامعه: اتخاذ سازوکاری مناسب جهت ایجاد انگیزه برای عموم جامعه به ویژه برای کارکنان و اساتید، روحانیان، دانشجویان، دانش‌آموزان و تمام فعالان و پژوهشگران عرصه فرهنگ و دانش در تمامی بخش‌‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در دو بُعد معنوی و مادی مفید است (میرمعزی، ۱۳۷۸: ۸۹-۸۸).

– ایجاد سامانه‌ی برنامه‌ریزی‌، هماهنگی، هدایت، کنترل و نظارت: با هدف دسترسی آسان‌تر مسیرهای اهداف تعیین‌شده و هدف‌گذاری شده؛ ایجاد این سامانه موجب خواهد شد تا از رهاشدگی موضوع خودداری شده و روند اجرایی کار به شکل منسجم، هماهنگ، کانالیزه شده و کارآمد پی‌گیری شود (سیدعباس زاده، ۱۳۷۴: ۹۸).

– شناسایی موانع احتمالی: اجرای هر برنامه و فعالیتی بیشتر با یکسری مشکلات و موانعی خواسته یا ناخواسته مواجه است. شناسایی دقیق و کارشناسی شده این مشکلات احتمالی و چاره‌اندیشی جدی برای آن توأم با ارایه راهکار و برخورد عقلانی و خردگرایی ضمن رفع موانع، موجب تسریع و سرعت بخشیدن به حرکت تعیین شده در مسیر توسعه نیز خواهد شد (ولایی، ۱۳۷۸: ۱۷۱).

– برنامه‌ریزی اصولی بر اساس عملیات‌‌های تدارک شده (کوتاه مدت، میان مدت، بلند مدت): برنامه‌ریزی دارای دو رکن اساسی تعیین هدف و پیش بینی است. هدف و راهبرد، بر اساس مفاهیم دینی اعم از قرآن‌کریم، احادیث و سیره پیامبر اکرم و ائمه‌ی اطهار علیهم السلام و رهنمودهای رهبرمعظم انقلاب اسلامی به روشنی مشخص شده است. اقدام بعدی انجام پیش‌بینی‌های لازم برای اجرای دقیق و شایسته موضوع است که برای اجرای مناسب و بهره‌گیری بهینه، نیاز به برنامه‌ریزی مدون، اصولی و کارامد به‌صورت کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت است (اباذری، ۱۳۸۱: ۷۸).

– بسط ارزش ‌های اجتماعی و آموزه‌‌های معنوی در بین تمام سطوح و طبقات اجتماعی جامعه: جامعه ایران ارزش‌‌مدار و هنجارهای حاکم بر آن دارای نکات مثبت فراوان است. کسب‌وکار نیز از موضوع‌های ارزشی از دیرباز تا کنون بوده است. از راه‌های عملیاتی کردن این موضوع مهم، تکیه و بهره‌گیری از این ظرفیت بالا در سطح جامعه است که اگر به درستی و نحو مطلوب از آن استفاده گردد، میزان کارایی و کارآمدسازی در اجرای صحیح گرایش به کسب‌وکار، افزایش خواهد یافت (فاضلی، ۱۳۸۲: ۱۵۱).

– بهره‌گیری از آموزش‌‌های عمومی از طریق رسانه‌های ارتباط جمعی: به‌کارگیری هدفمند رسانه‌‌های دیداری و شنیداری و ارتباط جمعی به ویژه صداوسیما، در کنار آموزش‌‌های تخصصی مدیران و متولیان ذیربط، از اهمیت زیادی برخوردار است. همان‌گونه که حضرت امام خمینی رحمت الله علیه فرمودند، صداوسیما به مثابه دانشگاه عمومی است. پس بایسته است در این راستا، ضبط و پخش برنامه‌‌هایی هدفمند و تأثیر‌گذار جهت گسترش فرهنگ کسب‌وکار در بین تمام سطوح جامعه انجام گیرد که از این دانشگاه عمومی بهره‌مند شوند. (معیدفر، ۱۳۸۰: ۱۵۳).

– پایش مستمر، ارزشیابی و ارزش‌گذاری بر مجموعه فعالیت‌های انجام شده: بازکاوی و پایش مستمر و در صورت نیاز، اصلاح و بازنگری فعالیت‌‌های تدارک شده برای ارتقاء فرهنگ کسب‌وکار، ضمن نظارت پایدار بر فعالیت‌‌های تدارک شده موجب ارتقاء سطح کارایی و افزایش توان مضاعف و جلوگیری از هدر رفتن زحمات کشیده شده در این خصوص خواهد شد (سیدعباس زاده، ۱۳۷۴: ۱۱۲).

– تشکیل اتاق فکر، جلسات مشورتی برای تصمیم‌گیری با هدف بهبود بخشی به روند اجرایی موضوع: بهره‌گیری خردمندانه از نظرهای کارشناسان، موجب کارایی بیش‌تر برنامه‌‌ها و فعالیت‌‌های تدارک شده برای ارتقاء فرهنگ کسب‌وکار می‌شود (نیک فر، ۱۳۸۳: ۱۶۶).

– تعیین دقیق مسیرهای دستیابی به نقاط هدف‌گذاری شده: اتخاذ سازوکاری هدفمند در تدوین لوایح، قوانین و آیین‌نامه‌‌های لازم برای تعیین ضوابط قانونی برنامه‌ریزی، طراحی و اجرای موضوع، از لوازم ریل‌گذاری و تعیین دقیق مسیر برنامه‌ریزی شده است. از اشکالات و نواقصی که معمولاً در اجرایی کردن برخی نظرها و دستورها در بین جامعه به‌ویژه در بین دستگاه‌‌های اجرایی کشور به وجود می‌آید، فقدان راهکار قانونی وآیین نامه‌‌های اداری است که این امر کندی را در مراحل اجرایی در پی دارد. به همین دلیل چاره‌اندیشی در این باره، متضمن تحرک فعالانه دستگاه‌ها و اشخاص حقیقی و حقوقی مربوط است (فاضلی، ۱۳۸۲: ۱۵۴).

– بهره‌گیری از آیات و روایات و سخنان بزرگان و اندیشمندان: استفاده از آیات الهی قرآن‌کریم؛ مانند فاذا فرغت فانصب (انشراح: ۷) «پس هنگامی که از کار مهمی فارغ می‌شوی به مهم دیگری بپرداز» و احادیث قدسی، روایات و احادیث پیامبر گرامی اسلام مانند: الکادّ لعیاله کالمجاهد فی سبیل الله «کار و تلاش برای خانواده مانند کسی است که در راه خدا جهاد می‌کند» و ائمه اطهار و سخنان بزرگان برای نهادینه‌سازی بحث کسب‌وکار در بین افراد جامعه، بسیار مؤثر خواهد بود؛ چراکه اطلاعات مهم بسیاری در ارتباط با کار و تلاش وارد شده است و بهره‌گیری از آنها در جامعه‌ای که دین‌‌مدار بوده و از میزان پذیرش والای اینگونه آموزه‌ها در میان مردم برخوردار است، مسئولان امر را به‌سوی دستیابی به اهداف تعیین شده رهنمون می‌کند و از سوی دیگر، این آموزه‌‌ها به فرهنگ‌سازی موضوعات فوق کمک شایان توجهی خواهد کرد (ولایی، ۱۳۷۸: ۱۷۸-۱۷۷).

– اولویت‌بندی برای طرح‌ها، برنامه‌‌‌ها و پروژه‌های اجرایی: طرح‌ها و پروژه‌هایی که امکان و ظرفیت لازم برای افزایش و رشد تولیدات و فعالیت را بدون افزایش بودجه دارند، باید در اولویت قرار گیرند. یعنی با اولویت‌بندی برخی از طرح‌ها و پروژه‌ها به نحوی که به دیگر طرح‌ها آسیب وارد نشود (نیک‌فر، ۱۳۸۳: ۱۶۷).

– بهره‌گیری حداکثری و مضاعف از پایگاه‌ها، مراکز و تشکل‌های فعال دینی: مساجد، حسینیه‌ها و هیأت مذهبی که دارای مخاطبان زیادی بوده و از جایگاه ویژ‌ه‌ای در سطح جامعه برخورداراند، از پایگاه‌‌هایی هستند که می‌توانند نقش مهمی در ترویج و بسط کسب‌وکار را در جامعه به عهده گیرند که این امر نیاز به برنامه‌ریزی مضاعف و جدی در این باره دارد (سادات، ۱۳۸۵: ۱۳۹).

– ایجاد نگاهی جامع و فراگیر نسبت به موضوع کسب‌وکار: داشتن نگاهی فراگیر همراه با توسعه و گسترش این موضوعات به تمام عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و پرهیز از بخشی‌نگری و جزء‌اندیشی در برنامه‌ریزی و طراحی امور برای اجرای مناسب آن، امری ضروری است. یعنی کسب وکار، تنها در امور خدماتی، اداری و اقتصادی خلاصه و محدود نگردد و این تفکر در تمام حوزه‌های اجتماعی به‌ویژه در عرصه‌‌هایی که با قشر نوجوان و جوان سروکار دارند، مثل میادین ورزشی، مراکز علمی و پژوهشی و… توسعه یابد (سیدعباس‌زاده، ۱۳۷۴: ۱۱۸).

– داشتن نگاهی واقع‌گرایانه و منطقی: داشتن برخوردی واقع‌گرایانه و پرهیز از برنامه‌ریزی و اجرای برنامه‌‌های احساسی، غیرمنطقی و معدودسازی آن به مباحث و کارهای کم‌ارزش و سطحی از عنوان کسب‌وکار، بسیار مهم است. در صورت جدی نگرفتن این مهم، آسیب‌‌های جدی به اصل موضوع و اهداف مهم ترسیم شده وارد خواهد شد (معیدفر، ۱۳۸۰: ۱۵۵).

– ارایه الگوها و مستندات: ارایه الگو و مستندات قابل ارایه اعم از تولیدات، برون‌داد و خروجی‌ها در زمینه‌‌های مختلف (فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و…) که در سنوات گذشته حاصل و نتیجه کسب‌وکار اشخاص حقیقی و حقوقی، بوده است. باید توجه داشت که طرح مباحث یکسره توصیفی و انتزاعی و نبود ارایه الگوی عملی از تأثیرگذاری زیادی برخوردار نبوده و برخی مواقع موجب جدی نگرفتن موضوع در سطح جامعه خواهد شد (سیدعباس‌زاده، ۱۳۷۴: ۱۲۱). همچنین معرفی تعدادی از افراد نخبه ساعی و موفق در انواع کسب‌وکار که در زمینه‌ها و عرصه‌های مختلف، دارای موفقیت بوده و موفقیت آنها نیز حاصل تلاش و کارشان بوده مهم است؛ چراکه می‌تواند در انتقال تجربه و الگوسازی عملی برای جامعه و نیز استفاده‌ی بهینه از زمان در انجام این مهم، پر فایده باشد. این کار با مصاحبه مستقیم با این افراد و نشان دادن آثار آنان و پخش آن در رسانه‌‌ها به‌ویژه صداوسیما، قابل اجرا است (معیدفر، ۱۳۸۰: ۱۵۷).

– بهره‌گیری از فضای مجازی: استفاده از فضای مجازی می‌تواند حوزه‌ی فعالیت و میدان عملیات این پیام را بسیار گسترده‌تر کند. امروزه نقش شبکه اینترنت و فضای مجازی در ایجاد محیطی فراگیر برای بسط اندیشه و موضوعات هدفمند بر کسی پوشیده نیست. به‌ویژه اینکه غالب بهره‌مندان این فضا را نیز جوانان و نوجوانان تشکیل می‌دهند. به همین دلیل خلاء حضور جدی در این فضا و عدم طرح موضوع در آن می‌تواند، در دستیابی به اهداف متصور شده اختلال ایجاد کند (نیک‌فر، ۱۳۸۳: ۱۷۱).

– فضاسازی تبلیغاتی در محیط شهری، اماکن و میادین عمومی و خدماتی: استفاده از محیط‌‌های تبلیغی سطح شهرها (میادین، چهارراه‌‌ها، نقاط پر رفت‌وآمد، خیابان‌های اصلی) اماکن عمومی، وسایل حمل‌ونقل عمومی مثل ایستگاه‌های متر، قطارهای شهری، اتوبوس شهری، تاکسی و نیز تبلیغات جهت‌دار در میادین ورزشی، ترمینال‌‌های مسافربری، بوستان‌ها و پارک‌ها، مجتمع‌های فرهنگی و تجاری و اقتصادی و خدماتی و… در ترویج فرهنگ کسب‌وکار تأثیرگذار بوده و شایسته است از این فضاهای تبلیغی به نحو احسن و مطلوب بهره‌گیری شود (فاضلی، ۱۳۸۲: ۱۵۸).

فهرست منابع

  1. قرآن کریم
  2. اباذری، یوسف (۱۳۸۱) از طبقه تا سبک زندگی، نامه علوم اجتماعی، شماره۲۰، تهران، ۷۸-۶۱.
  3. استاجی، زهرا (۱۳۸۵) بررسی سبک زندگی در ساکنین شهر سبزوار، مجله دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی سبزوار، دوره ۱۳، شماره ۳، سبزوار، ۱۲۳-۱۰۹.
  4. بختیاری، صادق (۱۳۷۷) مفهوم وجدان کاری و برخی عوامل مؤثر بر آن، مدیریت دولتی، شماره ۴۱-۴۲، تهران، ۱۹-۷.
  5. بخشی، علی‌اکبر (۱۳۷۵) خودشناسی درون‌مایه وجدان کاری، مجله معرفت، شماره ۱۷، قم، ۹۸-۸۱.
  6. بیرو، الن (۱۳۸۰) فرهنگ علوم اجتماعی، باقر ساروخانی، تهران، انتشارات کیهان.
  7. جزری، ابوالحسن علی بن محمد (۱۹۷۰) اسدالغابه فی معرفه الصحابه، بیروت، دارالشعب.
  8. حرّالعاملی، محمدبن‏الحسن (۱۳۸۳ق) وسائل‏الشیعه الی تحصیل مسائل‏الشریعه، تهران، مکتبهالاسلامیه.
  9. حکیمی، محمدرضا (۱۴۰۸ق) الحیاه، تهران، نشر الثقافهالإسلامیه.
  10. خمینی، سیدروح‏اللَّه (۱۳۷۹) صحیفه‌ی نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‏خمینی (ره).
  11. راغب اصفهانى، محمد (۱۳۸۳ق) المفردات فى الفاظ القرآن، قم، اسماعیلیان.
  12. رجب‌زاده، احمد (۱۳۸۳) ارزش‌ها و ضعف وجدان کاری در ایران، نامه پژوهش، شماره۵ ، تهران، ۱۴۱-۱۲۹.
  13. رضائیان، على (۱۳۷۵) معماى مدیریت، دانش مدیریت، شماره ۳۱و ۳۲، تهران، ۹۳-۸۱.
  14. رضائیان، علی (۱۳۸۷) مبانی رفتار سازمانی، تهران، سمت.
  15. رضی، ابوالحسن (۱۳۹۵ق) نهجالبلاغه، «صبحی الصالح»، قم، انتشارات هجرت.
  16. سادات، محمدعلی (۱۳۸۵) اخلاق اسلامی، تهران، سمت.
  17. سیدعباس‏زاده، میرمحمد (۱۳۷۴) وجدان کار: رهیافت عملی و کاربردی، ارومیه، آرشیا.
  18. صدر، السیدمحمدباقر (۱۳۹۱ق) الاسلام یقودالحیاه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.
  19. طباطبائى، سیدمحمدحسین (۱۳۹۷ق) المیزان، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
  20. ـــــــــــــــ (۱۴۱۷ق) الرسائل التوحیدیه، قم، مؤسسهالنشرالاسلامی.
  21. طریحی، فخرالدین (۱۴۱۴ق) مجمع البحرین، به کوشش احمد حسینی، قم، بنیاد بعثت.
  22. عبادی، جعفر (۱۳۷۰) مباحثی در اقتصاد خرد، چاپ اوّل، تهران، سمت.
  23. فاضلی، محمد (۱۳۸۲) مصرف و سبک زندگی، تهران، نشر صبح صادق.
  24. کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۲) الکافی، تصحیح علی‏اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
  25. گیدنز، آنتونی (۱۳۸۲) تجدد و تشخص، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، نشر نی.
  26. مجلسی، محمدباقر (۱۳۷۴) بحارالانوار، تهران، مکتبهالاسلامیه.
  27. محمّدى رى‏شهرى محمّد (۱۴۱۶ق) میزان الحکمه، قم‌، دارالحدیث.
  28. مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۸) پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، قم، موسسه امام خمینی(ره).
  29. مطهری، مرتضی (۱۳۸۴) سیری در نهج البلاغه، تهران، انتشارات صدرا.
  30. ـــــــــــــــ (۱۳۸۹) بیست گفتار، تهران، انتشارات صدرا.
  31. معیدفر، سعید (۱۳۸۰) بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، تهران، نشر دوران.
  32. معین، محمد (۱۳۸۱) فرهنگ فارسی معین (یک جلدی)، تهران، نشر معین.
  33. ممتاز، فریده (۱۳۸۳) معرفی طبقه از دیدگاه بوردیو، پژوهش‌نامه علوم انسانی، شماره ۴۲ – ۴۱، تهران، ۹۸-۷۷.
  34. منطقی، محسن (۱۳۷۵) گامی به سوی نهادینه کردن وجدان کاری در سازمان‌ها، مجله معرفت، شماره ۱۷ ، قم، ۱۳-۵.
  35. میر معزّی، سید حسین (۱۳۷۸) نظام اقتصادی اسلام (اهداف و انگیزه‌ها)، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
  36. نادری، علی(۱۳۷۵) درآمدی بر ارتقای وجدان کاری، مدیریت دولتی، شماره ۳۵، تهران، ۱۲-۱.
  37. نوری، میرزا حسین (۱۴۰۷ق) مستدرک‏الوسایل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل‏البیت‏.
  38. نیک‌فر، مختار (۱۳۸۳) کار در زندگی فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما.
  39. هادوی‌نیا، علی‌اصغر (۱۳۸۹) معنویت و اقتصاد، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
  40. الوانی، سید مهدی (۱۳۸۴) مدیریت عمومی، تهران، نشر نی.
  41. ولایی، عیسی (۱۳۷۸) کار در منابع اسلامی، تهران، مؤسسه کار و تأمین‌اجتماعی.

 

 

برچسب ها : | | |
دسته : مطالب سایت

تاریخ : تیر ۲۶, ۱۳۹۶ ساعت : ۱:۲۲ ب٫ظ

دیدگاه های این مطلب :

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کلمات کلیدی

پیش دبستانی قرآنی اسوه