مؤسسه و مهد قرآنی اسوه

حفظ روخوانی تجوید صوت و لحن

بررسی عوامل تربیتی – عاطفی فرزندان در خانواده

نتایج پژوهش بیانگر آن است که عواملی همچون: هم‌سویی بینش‌ها و باورهای مذهبی، اندیشه از خود دانستن وجود فرزند، انسان‌دوستی، محبت، خوش‌رویی، ابراز عواطف مثبت، توجه به امنیت روانی و الگودهی از جمله عوامل تربیتی – عاطفی فرزندان در نهاد خانواده هستند که در آموزه‌های معصومان علیهم السلام بر آنها تأکید شده است.

نتایج پژوهش بیانگر آن است که عواملی همچون: هم‌سویی بینش‌ها و باورهای مذهبی، اندیشه از خود دانستن وجود فرزند، انسان‌دوستی، محبت، خوش‌رویی، ابراز عواطف مثبت، توجه به امنیت روانی و الگودهی از جمله عوامل تربیتی – عاطفی فرزندان در نهاد خانواده هستند که در آموزه‌های معصومان علیهم السلام بر آنها تأکید شده است.

مقدمه

پی‌ریزی تربیت مبتنی بر رهنمودهای اسلام که بر پایه فطرت و حرکت به‌سوی فضیلت و کمال است، در محیط خانواده امکان‌پذیر است؛ زیرا خانواده مناسب‌ترین نظام برای تأمین امنیت و آرامش روانی اعضا، پرورش نسل جدید، اجتماعی‌کردن، برآورده ساختن نیازهای عاطفی افراد و تربیت فرزندان محسوب می‌شود و سهم بسیار ارزنده‌ای را در بنای تمدن انسانی و اسلامی دارد (شریف قریشی، ۱۳۶۲: ۱۵). از ملزومات اساسی برای رسیدن به این کارکرد مهم، سلامت خانواده است. از جمله خصیصه‌ها و ملزوم‌های عمده‌ی خانواده سالم، داشتن روابط عاطفی زن و شوهر نسبت به یکدیگر است، در این روابط زن و شوهر دوستی خودشان را نسبت به هم بر اساس محوریت آموزه‌های دینی ابراز می‌کنند و بر این اساس برای هم ارزش، احترام، حقوق و تکالیفی قائل هستند و برای عملیاتی ساختن آن از طریق همدلی، دلجویی و بهره‌گیری از کلمات گرم و مناسب تلاش می‌کنند (صافی، ۱۳۸۸: ۱۸). بنابراین موفقیت والدین در پرورش فرزندانی شایسته و هماهنگ با معیارهای دینی، بستگی زیادی به چگونگی برقراری رابطه آنها با یکدیگر و با فرزندانشان دارد. از این‌رو برقراری ارتباط حسنه‌ی ‌عاطفی- اجتماعی با دیگران یک هنر است و تمام افراد جامعه، به‌ویژه والدین باید برای کسب این مهارت تلاش کنند. رابطه مطلوب عاطفی مهم‌ترین نقش را در زندگی انسان دارد. شاید هیچ‌یک از ابعاد تجارب زندگی انسان به اندازه روابط عاطفی والدین در رشد شخصیت سالم فرزند مؤثر نباشد. ازاین‌رو، امام صادق علیه السلام بر این نوع روابط با فرزند تأکید دارند و می‌فرمایند: «إِنَ‏ اللَّهَ‏ لَیَرْحَمُ‏ الْعَبْدَ؛ لِشِدَّهِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ» خدا والدین را به‌دلیل دوست‌داشتن و محبت به فرزند، مشمول رحمت گسترده خود می‌کند (کلینی، ۱۳۴۴، ج۶: ۵).

با توجه به اینکه در جهان کنونی، زندگی اخلاقی و عاطفی بشر در اثر تزلزل نظام‌های ارزشی و انحلال مبانی فطری، مورد تهدید قرار گرفته و جامعه بشری با بحران‌ها و ستم‌های گوناگون اخلاقی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مواجه شده است (یوسفیان، ۱۳۸۶: ۲۶) اهمیت بررسی عوامل تربیت – عاطفی فرزندان در خانواده که در این تحقیق هدف اصلی بوده – مضاعف می‌گردد.

پیشینه پژوهشی

در بررسی پیشینه، پژوهشی یافت نشد که به‌طور کامل با موضوع پژوهش حاضر مرتبط باشد. در ادامه برخی از پژوهش‌ها مرور می‌شوند که تا حدودی با موضوع تحقیق در ارتباط هستند.

بررسی‌های انجام‌شده از زاویه‌ دید روان‌شناسان (ایزنبرگ و لوسویا[۱]، ۱۹۹۷) و جامعه‌شناسان(بکر و اپستین[۲]،۱۹۹۳؛ هندرسون و برلا[۳]،۱۹۹۴، وینسنت و تام[۴]،۲۰۰۰) و روان‌شناسان اجتماعی (براون و فرانسیس[۵]،۱۹۹۳) حاکی است که، خانواده نخستین محیطی است که انسان را تحت تأثیر فضا، روابط و مناسبات خود قرار می‌دهد. همه چیز در این محیط، به‌ویژه عوامل انسانی و والدین بسیار تأثیرگذار است و تأثیرپذیری بسیار کودک و روابط عاطفی حاکم بر خانواده، این تأثیرپذیری را هرچه بیشتر می‌کند.

مور[۶] و همکاران (۲۰۰۴) نشان دادند که روابط صمیمی والدین در کودکی و نوجوانی اعتماد به نفس، شادی و رضایت از زندگی را برای فرزندان به ارمغان می‌آورد و سلامت فیزیکی و روانی افراد در بزرگسالی نیز بی‌تردید ریشه در حمایت‌های پدر و مادر در اوان کودکی دارد.

آدکینز[۷] (۲۰۰۳) نشان داد که کودک نخستین تجارب حمایت اجتماعی خود را در کانون خانواده کسب می‌کند و نحوه‌ی برخورد، پذیرش، دوست‌داشتن و رفتار مساعد با کودکان او را برای احیای نقش‌های اجتماعی و برطرف ساختن نیازهایش یاری می‌دهد.

کانتر[۸] (۲۰۰۰) در بررسی‌های خویش به این نتیجه رسید که میزان تأثیر والدین بر روی نگرش‌های فرزندان و عواطف و رفتار آنها بسیار چشمگیر است. آنها نقش اساسی در شکل‌گیری اعتقادات بازی می‌کنند و نگرش‌ها و اعتقادات خود را به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به کودکان انتقال می‌دهند و کودکان از روی مشاهده اعمال و رفتار والدین این تأثیر را می‌پذیرند.

آلبرت بندورا[۹] (۱۹۷۷) اعتقاد دارد که بیشترین یادگیری‌ها و تأثیرپذیری‌های افراد انسانی، از طریق یادگیری مشاهده‌ای و دیدن الگوهای ارائه شده است و هراندازه الگوها از محبوبیت و جایگاه ارزشی ویژه‌ای برخوردار باشند، تأثیرگذاری بیشتری بر الگو گیرنده‌ها دارند. پس والدین به‌منزله اولین الگو، بر شخصیت کودکان، اجتماعی شدن آنها، روش‌های تعامل با دیگران، نحوه برخورد با مشکلات زندگی و مسائل اخلاقی و اعتقادی کودکان تأثیر جدی و اساسی دارند.

نیک نژادی،گلستانی و احمدی (۱۳۸۶) در مطالعات خود به این نتیجه رسیدند که از مهم‌ترین منابع شکل‌گیری خودپنداره و احساس ارزشمندی نسبت به‌خود در کودکان و نوجوانان هستند و به این وسیله کودک و نوجوان ادراک‌ها، نگرش‌ها و واکنش‌های دیگران را جزئی از ارزش‌های درونی خود می‌کند.

فرجاد (۱۳۷۲) در مطالعه‌ای با عنوان چگونگی برخورد خانواده و تأثیر آن در نوع رفتار کودک و نوجوان به این نتیجه دست یافت که محبت و خشونت والدین در رفتار کودک و نوجوان تأثیر خواهد گذاشت. بنابراین نگرش‌ها و الگوهای رفتاری که در جریان رشد خود فرا می‌گیرند، شبیه نگرش‌ها و الگوهای رفتاری است که در والدین آنها دیده می‌شود.

بررسی آیات (تحریم: ۶، مریم: ۵۵، لقمان: ۱۳ و ۱۷، هود: ۴۴) و خطبه ۸۴ نهج‌البلاغه حاکی است که در دین مبین اسلام خانواده، نخستین و مهم‌ترین نهاد تربیتی است که انسان را تحت تأثیر و شاکله تربیتی وی را سامان می‌دهد و از روشن‌ترین جلوه‌گاه‌های رحمت و مودت است که به‌دلیل مناسبات و روابط ویژه عاطفی، پایدارترین تأثیرات روحی، اخلاقی و رفتاری را در ساختار تربیتی انسان بر جای می‌گذارد (صمدی، رضایی، ۱۳۹۰: ۹۷).

روش پژوهش

روش پژوهش حاضر، توصیفی تحلیلی است. به این صورت که متون حدیثی مرتبط با عوامل عاطفی تربیت فرزندان در خانواده، با استفاده از فرم‌های فیش‌برداری از منابع گردآوری و در راستای تحقق اهداف پژوهش مورد بررسی، توصیف و تحلیل قرار گرفته است.

عوامل موثر در خانواده

عوامل تربیت عاطفی، زمینه‌هایی هستند که در ارتباط یک انسان با انسان دیگر تحقق یافته و باعث تأثیرگذاری در عواطف و منش شخصیتی همدیگر و یا فرد ثالث می‌شوند و در عمل به نفع همدیگر گامی برمی‌دارند یا دست‌کم اظهار همدردی یا احساس همدلی و یگانگی می‌کنند. این تأثیرات به‌شکل محبت، مودت، رحمت، لطف، رأفت، عفو و گذشت، خشوع، الفت، شفقت، احسان، حلم، شکر و مانند آن در ابراز و عملکرد افراد نمود می‌یابد (مصباح یزدی، ۱۳۸۷، ج۲: ۵۷).

واژه تربیت نیزکه از نظر لغوی به معنی پرورانیدن، پروردن، آموختن، تأدیب و سیاست، ترقی و برتری و احسان و تفقد نسبت به شاگرد و دیگر زیردستان به‌کار رفته است (دهخدا، ۱۳۷۳، ج۴: ۵۷۷۶) از ریشه «ربی» و «ربأ» گرفته شده است که بر برتری، رشد و علو دلالت می‏کند. بنابراین، تربیت عبارت است فراهم‌آوردن زمینه و امکانات برای رشد و شکوفایی استعدادهای و توانایی‌های بالقوه انسان و هدایت آن درجهت مطلوب (میناگر، ۱۳۹۰: ۱۷).

در شکل‌گیری و تکوّن شخصیت و ویژگی‌های عاطفی، اخلاقی و رفتاری فرزندان، دو عامل وراثت و محیط دخالت دارند. در میان عوامل محیطی، تأثیرگذارترین عامل، خانواده است و در میان عوامل خانوادگی محوری‌ترین عامل، والدین هستند (پناهی، شریفی، ۱۳۸۸: ۱۳۹). با توجه به نقش کلیدی والدین در انتقال ارزش‌های دینی و معنوی به فرزندان و اهمیت رشد شخصیت مطلوب عاطفی ایشان با محوریت فرهنگ ناب دینی، نسبت به یکدیگر و تأثیر آن بر رشد تربیت مطلوب فرزندان در ادامه به تعدادی از عوامل تربیت عاطفی فرزندان در نهاد خانواده، اشاره می‌شود:

الف. هم‌سویی بینش‌ها و باورهای مذهبی

بنیادی‌ترین مسئله در نهاد خانواده که موجب آرامش و جلب عاطفی اعضای آن می‌شود، اصل همتایی در بینش‌ها و باورهای دینی اعضای خانواده، به‌ویژه همسران است. در تعالیم اسلامی به هنگام گزینش همسر بر اصل«کفو» به معنای همتایی و همانندی تأکید شده است، بدین‌معنا که زن و مرد در افکار و باورها و ویژگی‌های رشدی در بیشتر موارد همتا باشند: «أَنْکِحُوا الْأَکْفَاءَ وَ انْکِحُوا مِنْهُمْ وَ اخْتَارُوا لِنُطَفِکُمْ»(مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۰: ۲۳۶). همسویی والدین در باورهای مذهبی، علاوه بر اینکه موجب گرمی خانواده به‌ویژه تحکیم روابط عاطفی خودشان است در تربیت مطلوب فرزندان نیز مؤثر است. روابط عاطفی مطلوب و دین پسند والدین نسبت به هم و فرزندان ناشی از خداباوری در بینش‌ها، افکار و باورهای آنان است. بنابراین داشتن بینش واحد و هماهنگ والدین در نوع برقراری روابط، با محوریت دینی و عملیاتی‌ساختن آنها در زندگی، از مهم‌ترین عوامل عاطفی پرورش شخصیت فرزندان است.

ب. اندیشه از خود دانستن وجود فرزند

از عوامل شکل‌گیری روابط عاطفی مطلوب والدین نسبت به فرزندان این است که والدین وجود فرزندان را از خود آنها می‌دانند و علاقه طبیعی و خدادادی بین خودشان و آنان را احساس می‌کنند و خوبی و بدی آنان را، خوبی و بدی خودشان می‌دانند و به سرنوشت مطلوب و زندگی سعادتمندانه دنیایی و اخروی آنها علاقه‌مند هستند (فرهادیان، ۱۳۸۸: ۹). امام سجاد علیه السلام در تبیین این ویژگی عاطفی والدین و لزوم پرورش آن، از آن به‌عنوان حقوق فرزند یاد کرده و می‌فرمایند: «وَ أمَّا حَق وَلدِکَ فَتعلم إنَّه منک و مضاف إِلیکَ فِی عَاجل الدُّنیَا بِخَیره و شَرَّه وَ إِنَّکَ مَسؤُول عَمَّا وَلّیته مِن حُسنِ الاَدَبِ وَ الدَّلَاله عَلی رَبِّه وَ المَعُونَه عَلَی طَاعَته فِیکَ وَ فِی نَفسِه فَمُثَابَ عَلی ذَلِکَ وَ مُعَاقَب»؛ حق فرزندت بر تو آن است که بدانی او از تو است و رفتار نیک و بدش در این دنیا با تو پیوند دارد و تو به‌دلیل مسئولیت و ولایتی که بر او داری، موظفی که او را خوب تربیت کنی و به‌جانب پروردگارش رهنمون باشی و به او کمک کنی تا در ارتباط با تو و خودش، از خداوند فرمان برد و نیز توجه داشته باش که اگر او را به شایستگی تربیت کنی، پاداش آن را خواهی یافت و چنانچه در تربیت او سهل‌انگاری کنی مورد عقوبت خداوند قرار خواهی گرفت (حرانی، ۱۴۰۴ق: ۱۸۹). والدین با ایجاد ارتباط عاطفی و دوستانه مبتنی بر این حقیقت فطری انسانی، ارتباط سیستمی متعالی در شبکه اعضای خانواده برقرار می‌کنند و محیط عاطفی مناسبی را برای فرزندان فراهم می‌آورند تا توانمندی‌هایی که در فطرت آنها نهادینه شده است به‌تدریج بروز و پرورش یافته و موجب برقراری ارتباط نیک با فرزندان، احترام و تکریم آنها، تقویت احساس ارزشمندی، رضایت، خشنودی و دیگر صفات برجسته عاطفی تربیتی در آنان شود (فقیهی، ۱۳۹۲: ۱۸۱-۱۹۰؛ ضیایی،۱۳۹۰: ۵۳).

انسان به‌دلیل داشتن غریزه‌ی حب ذات، هرآنچه دوست دارد که متعلق به او است. همین‌امر بر اساس حکمت خداوندی موجب می‌شود که از خویشتن در برابر مخاطرات و تهدیدها محافظت کند. پدران و مادران به‌دلیل اینکه فرزندان را پاره‌ای از وجود خویش و ثمره زندگی می‌دانند، به‌شدت به وی احساس دلبستگی دارند و از همین‌رو، سخت از او محافظت می‌کنند. از منظر امام علی علیه السلام فرزند نه تنها پاره‌ای از وجود آدمی، بلکه همه وجود او است. ایشان در بخشی از نامه خویش به امام حسن علیه السلام چنین می‌فرمایند: «و تو را دیدم که پاره تن من، بلکه همه جان منی؛ آنگونه که اگر به تو آسیبی برسد به من رسیده است و اگر مرگ به سراغ تو آید، زندگی مرا گرفته است» (سید رضی، ۱۳۸۷، نامه: ۳۱). والدین با نشان‌دادن دلبستگی خود به فرزند خویش شخصیت عاطفی کودک را می‌پرورانند و زمینه دلبستگی کودک را به آنها فراهم می‌کند. این دلبستگی، روابط کودک را در جامعه بزرگ‌تر آینده، رقم می‌زند و کودک این رابطه با والدین را بعدها هم حفظ خواهد کرد تا رفتار خود را با والدین محبوبش تطبیق دهد. پس دلبستگی والدین به فرزند می‌تواند زمینه‌ی لازم برای تأثیر مثبت والدین بر فرزندان را فراهم کند و فرزندان را به‌سوی تطبیق رفتار خود با والدین تشویق و ترغیب کند (سپاه‌منصور، شهابی‌زاده، خوشنویس، ۱۳۸۷: ۲۵۵). در حقیقت، این نوع علاقه طبیعی میان والدین و فرزندان از عوامل مؤثر در سبک زندگی مطلوب و مورد تأکید در آموزه‌های اسلامی است که می‌تواند زمینه‌ساز پرورش فرهنگ و اخلاق دینی در خانواده گردد.

پ. انسان دوستی

بشر دوستی که در فطرت هر یک از پدر و مادر وجود دارد، خود از منشأهای برقراری روابط عاطفی با فرزند است. در فرهنگ قرآن برقراری ارتباط عاطفی افراد بشر با یکدیگر به‌عنوان یک اصل تربیتی مورد توجه است و از این‌رو، مادامی که افراد و فرزندان از انسانیت بیرون نرفته‌اند، درصدد دشمنی با خدا و دین بر نیامده‌اند و برای اخراج افراد دیگر از بلادشان اقدامی صورت نداده‌اند، همچنان بر رابطه دوستی، حتی در سطح برّ و احسان و برخورد عدالتی تأکید می‌شود (ممتحنه، ۹-۸)[۱۰]. در احادیث متعدد عملیاتی‌ساختن این میل فطری سرآمد فعالیت‌های خردمندانه آدمی شمرده شده است[۱۱] ( فتال نیشابوری، ۱۳۷۵، ج‏۱: ۳). تمایل فطری آدمی به بشر دوستی مصادیق زیادی دارد و در عملیاتی و اجرایی‌کردن محبت هرکسی که به فرد نزدیک‌تر است از شدت بیشتری برخوردار است، از جمله این محبت‌ها، محبت والدین به فرزند است. البته محبت پرهیزکاران به هر فردی در طول محبت خدا است.

ت. محبت

میل به محبت‌دیدن و محبت‌ورزی از گرایش‌های فطری انسانی بوده که فرد در هر دوره‌ای از زندگی، تحول و رشد به آن نیازمند است و باید از آغازین لحظات ورود به این جهان تا آخرین زمان وداع از این دنیا متناسب با دوره رشد خویش این نیاز عالی و اساسی تأمین شود (احمدی، ۱۳۸۰: ۳۲). محبت، احساسات و تمایل‌های خانوادگی و اجتماعی انسان‌ها را نسبت به یکدیگر در عرصه‌ها‌ی گوناگون زندگی عمیق و ریشه‌دار می‌کند؛ زیرا محبت، مهربانی و عطوفت، به زندگی خانوادگی و اجتماعی گرما بخشیده و صمیمیت، صداقت و برخورد نیک و شایسته را به‌دنبال دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در باب این مهم می‌فرمایند: «قَوْلُ الرَّجُلِ لِلْمَرْأَهِ: إِنِّی أُحِبُّکِ، لَا یَذْهَبُ‏ مِنْ‏ قَلْبِهَا أَبَداً»؛ مردی که به زنش بگوید: من تو را دوست دارم [اثر این سخن] هرگز از دل زن بیرون نمی‌رود (کلینی، ۱۳۴۴، ج ۵: ۵۶۹). محبت زن و شوهر نسبت به هم از راهکارهای اساسی در شیرینی و شادکامی زندگی زناشویی است که در تحکیم عواطف آنان نسبت به فرزندان نیز بسیار مؤثر است. این محبت به‌عنوان آموزه‌ای اخلاقی در اسلام مورد تأکید است (مروّجی طبسی،۱۳۸۳: ۶۲) خداوند در باب اهمیت این موضوع می‌فرماید: «وَ مِنْ ءَایَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکمُ مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُواْ إِلَیْهَا وَ جَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّهً وَ رَحْمَهً»؛ از نشانه‌های قدرت خداوند این است که از جنس خودتان همسرانی برایتان آفرید تا در کنار آنها آرامش یابید و در میان‌تان مودت و رحمت قرار داد (روم،۲۱).

بر این اساس می‌توان ادعا کرد که نیرومندترین عامل دوام و رشد خانواده، محبت است و بهترین عامل برای استحکام و بقای آن، برانگیختن عواطف متقابل همسران به یکدیگر است. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: «فَأشْفِقوا عَلَیهِنَّ وَ طَیبوا قُلوبَهُنَّ حَتّی یقِفْنَ مَعَکم و لا تُکْرِهُو النِّساءَ وَ لا تَسْخُطوا بِهِنَّ»؛ با زنان مهربانی کنید و دل‌هایشان را به‌دست آورید تا با شما همراهی کنند و هرگز آنان را مجبور و خشمگین نکنید. بنابراین لازمه شادابی و نشاط روانی زن و مرد، به‌ویژه زن این است که خود را محبوب همسر خویش ببیند و از عشق و علاقه او به‌خویش مطمئن باشد. اگر زن در مورد محبت و علاقه همسرش نسبت به‌خود تردید کند، احساس درماندگی و ناتوانی عاطفی به او دست می‌دهد. این مسئله چنان بر روان زن تأثیر می‌گذارد که علاقه او نسبت به فرزندش نیز کمتر می‌شود، به‌عبارتی عاطفه‌ی مادری به‌شدت از عواطف شوهر نسبت به زن تأثیر می‌پذیرد و این خود نشانگرآن است که هرچه محبت و علاقه در روابط عاطفی والدین بیش‌تر برقرار باشد، فرزندانی تربیت خواهند شد که محبت را در کانون اعمال و رفتار خویش قرار دهند (حیدری، ۱۳۸۷: ۱۰۳). علاوه بر آن، محبت و به‌ویژه ابراز آن در همه مراحل و همدلی با فرزندان، نقش بسیار مهمی در تربیت عاطفی آنان دارد.

والدینی که با فرزندشان محبت شدید و همدلی دارند، می‌توانند احساس سرخوردگی احتمالی فرزند را از نتایج توصیه‌های خود و چگونگی ارتباط خود با فرزندان کشف کرده و برای یافتن راه حلی که برای هر دو قابل قبول باشد، کوشش کنند. به‌عبارت دیگر، والدینی که با احساسات فرزند خود همدلی می‌کنند مایل و قادرند که به‌طور سازنده به‌سمت مطلوب حرکت کنند و زمینه‌ی ارتباط مطلوب و مؤثر با فرزندشان را فراهم کنند. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: «اِنَّ اللّه‏َ لَیَرحَمُ العَبدَ لِشِدَّهِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ»؛ بدون تردید، خداوند بر بنده خود برای شدت محبت و همدلی به فرزندش، رحم مى‌‏کند (کلینی، ۱۳۴۴، ج۶: ۵۰). همدلی والدین تأثیر مهمی در محافظت و مراقبت از فرزند دارد؛ زیرا هنگامی‌که والدین از وضعیت و شرایط فرزندشان آگاه باشند و او را درک کنند، به دقت و درجه مراقبت خود نسبت به فرزندشان در هنگام بروز چالش و آسیب می‌افزایند و در زندگی فردی و اجتماعی وی مهر و الفت را به ارمغان می‌آورند (احمدی، ۱۳۸۵: ۲۲؛ کامران، ۱۳۸۴: ۱۱۰). البته این نکته حائز اهمیت است که در ابراز محبت و تکریم شخصیت فرزند نباید راه افراط را پیمود؛ زیرا در آن صورت شخصیت فرزند در اثر زیاده‌روى والدین در ابزار محبت‌هاى نابه‌جا لطمه جبران ناپذیرى خواهد خورد و او از جامعه توقعات و انتظارات نابه‌جایى خواهد داشت.

ث. خوش‌رویی

خوش‌رویی محبوب‌ترین و ارزشمندترین عمل نزد خدا پس از واجبات الهی است و از رحمت الهی ریشه می‌گیرد که خدای مهربان با معرفی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به‌عنوان الگوی برتر حسن خلق، در خطاب به آن گرامی می‌فرماید: «به‌سبب لطف و رحمت خدا بود که با آنان نرم‌خویی کردی و اگر درشتخوی و سخت‌دل بودی، بی‌گمان از گرد تو پراکنده شده بودند»[۱۲](آل‌عمران: ۱۵۹). خوش‌رویی و مهربانی والدین به یکدیگر و فرزندان از عوامل برجسته‌ی پرورش شخصیت عاطفی و مطلوب اسلامی است که در ایجاد صفا، آرامش روانی، اعتماد به نفس و شکوفایی استعداد‌های فرزندان تأثیر زیادی دارد (حسین‌زاده، ۱۳۸۸: ۱۶۳).

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله درباره‌ی ارزش و جایگاه خوش‌رویی می‌فرمایند: «أحسَنُ الناس ایماناً أحْسَنَهُمْ خُلْقاً وَ اَلطَفُهُم بِأهلِهِ وأنا ألطفُکُمْ بِأهْلی» (حرعاملی، ۱۴۱۲ق، ج۱۲: ۱۵۳) شایسته‌ترین مردم از نظر ایمانی، خوش اخلاق‌ترین و مهربان‌ترین آنها با خانواده‌اش است. امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: «البشر الحسن و طلاقه الوجه مکسبه للمحبه و قربه من الله»؛ خوش‌روئی در برخورد با دیگران، مایه جلب محبت آنان و نزدیکی به خدا است (کلینی، ۱۳۴۴، ج۲: ۱۰۳). ارتباط والدین با چهره‌ی گشاده رشته دوستی را با دوام‌تر کرده و از یکسو سبب کسب مهارت‌های اجتماعی و عاطفی و از سوی‌دیگر، سازگاری بهتر با مسائل را برای فرزندان به ارمغان می‌آورد و به فرموده امام صادق علیه السلام سبب افزایش عمر و بهره‌مندی از نعمت‌ها شده[۱۳] (کلینی، ۱۳۴۴، ج۴: ۴۹) و نسلی منتظر و مزین به محاسن اخلاق و شخصیت مطلوب عاطفی پرورش می‌یابد[۱۴] (نعمانی، ۱۳۷۶: ۲۰۰). بنابراین از نتایج شکوفاسازی و پرورش توانمندی‌های فطری، خوش‌رویی است. هر یک از والدین با اخلاق و رفتارهای خوب، ریشه‌های نگرشی و گرایشی حسن خلق در فرزندان را زمینه‌سازی می‌کنند.

ج. تکریم و احترام متقابل

از دیگر عوامل مؤثر در تربیت عاطفی، حاکمیت فرهنگ احترام متقابل در خانواده است؛ زیرا تکریم شخصیت، نیاز طبیعی هر انسانی است و آن هم به‌دلیل وجود غریزه حب ذات است که در طبیعت وی نهاده شده و علاقه‌مند است دیگران شخصیت او را بپذیرند و گرامی بدارند (قائمی امیری، ۱۳۸۳: ۲۵۸؛ اسماعیلی یزدی، ۱۳۸۵: ۲۵۸-۲۵۹). با احترام و تکریم، بستری عاطفی فراهم می‌شود که عزت و کرامت در افراد نهادینه و هنجارهای ارزشی، انسانی و معنوی در خانواده و جامعه جایگاه متناسب خود را باز یافته و گسترش می‌یابد.

در فرهنگ‌سازی، تکریم و احترام در خانواده ابتدا باید میان زن و شوهر برقرار شود، به این صورت که آنان نگرش کرامتی نسبت به همدیگر داشته باشند و برای هم احترام زیادی قائل شوند و یکدیگر را ارزشمند بدانند و این ارزشمندی را به زبان آورند و آن را به نوعی ابراز کنند و به هنگام صحبت یکدیگر به سخنان هم گوش دهند و بر گفته‌های همدیگر متمرکز شوند و از نگرش و حرف فراتر روند و به ارزش‌گذاری فعالانه و قدردانی عملی احترام‌آمیز تبدیل شوند (فقیهی و همکاران، ۱۳۹۲: ۷۰؛ برنشتاین، ۱۳۷۷: ۱۲۴-۱۲۵). امام سجاد علیه السلام تکریم همسران به یکدیگر را ادای حق آنها مطرح کرده و می‌فرمایند: «اما حق همسر تو این است که توجه داشته باشی که خداوند او را آرامش جان، راحت باش تو و مونس، همدم و پناه تو ساخته است. تو باید باور داشته باشی که او نعمت خداوندی است برای تو و شکر این نعمت را باید به‌جای آوری و با وی مباحصت و همراهی خوب داشته باشی و او را تکریم و با او با مدارا رفتار کنی …» (حرانی، ۱۴۰۴ق: ۲۶۸ ). امام سجاد علیه السلام در این بیان زن و شوهر را مصاحب و همراه یکدیگر دانسته است و در بیان دیگری برای مصاحب و همراه حقوقی را مطرح کرده است که از جمله آنها اکرام و تکریم یکدیگر است (همان، ۲۷۲). بنابراین زن و شوهر و همچنین دیگر اعضای خانواده از آن جهت که هم صحبت و رفیق هم هستند باید فرهنگ تکریم را در میان خویش حاکمیت بخشند.

امام صادق علیه السلام به احترام متقابل زن و شوهر بسیار سفارش کرده و می‌فرمایند: «رحم الله عبداً اَحسن فیما بینه و بین زوجته»؛ خدا رحمت کند، بنده‌ای را که رابطه میان خود و همسرش را نیکو قرار دهد (حرعاملی، ۱۴۱۲ ق، ج ۱۴: ۱۲۴) همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: «خَیْرُکُمْ خَیْرُکُمْ لِنِسَائِکُمْ»؛ برترین شما خیرخواه‌ترین کس نسبت به زنان خویش است (نوری طبرسی، ۱۴۰۸ ق، ج ۱۴: ۲۵۵).

رابطه‌ی احترام‌آمیز میان زوجین، در نظام تربیتی دینی نشانه‌ها و نمودهای ویژه‌ای دارد. شایسته است که احترام متقابل همسران نسبت به هم، افزون بر احترام قلبی در برخی رفتارهای بیرونی نیز ابراز شود. از جمله این رفتارها می‌توان خواندن همسر به‌نام مناسب و شایسته‌ی شأن او را برشمرد (موسوی زنجانرودی، ۱۳۷۷: ۳۷ ؛ انصاریان، ۱۳۸۹: ۳۷۰). رفتار دیگر سلام کردن زوجین به هم (آمدی، ۱۳۷۳، ج۴: ۳۲۹ ؛ حسینی، ۱۳۸۸: ۲۶) و تشکر و قدردانی از همسر (ملکی، ۱۳۸۵: ۲۶) اشاره کرد. فرهنگ‌سازی تکریم و احترام متقابل در میان همسران، در پرورش این فرهنگ در میان اعضای دیگر خانواده تسری می‌یابد و شخصیت مطلوب عاطفی در فرزندان نیز پرورش می‌یابد. در اسلام جدای از توجه به اثربخشی تکریم والدین نسبت به همدیگر در تربیت مطلوب فرزند، تکریم فرزند را وظیفه همگان دانسته است. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ضمن دستور به اکرام فرزندان، به نقش این اکرام را در خوب تربیت کردن فرزند توجه کرده و فرموده است: «اکرموا اولادکم و احسنوا آدابهم»؛ لازم است که فرزندان خود را اکرام کنید و برخوردهای خود را با آنان نیکو کنید (کلینی، ۱۳۴۴، ج۶: ۵۰).

چ. حسن‌ظن (مثبت‌نگری)

مثبت‌اندیشی و حسن‌ظن به دیگران علاوه بر باروری عواطف انسانی، باعث رفع و یا کاهش ناهنجاری‌های خانوادگی و اجتماعی، است حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: «حسن الظن راحه القلب، حسن الظن یخفف الهم»؛ حسن‌ظن مایه راحتی دل است، حسن‌ظن تخفیف‌دهنده هم و غم است. دستور دین و تأکید نظام تربیتی و اخلاقی این است که پرهیزگاران باید نگاه مثبت به یکدیگر داشته باشند و هنگامی که چیزهای بدی به مومنان نسبت داده می‌شود، مؤمنان را جز به خیر و خوبی یاد نکنند و دروغ بودن نسبت بد به مؤمنان را، در آشکارا اعلام کنند (آمدی تمیمی، ۱۳۷۳، ح۴۸۲۳ و ح۴۸۱۶). بنابراین حسن‌ظن به‌عنوان دستوری دینی و اخلاقی در خانواده و روابط میان همسران، اهمیتی والا دارد و لازم است همسران از هرگونه گمان بد به یکدیگر بپرهیزند تا زمینه‌ی آرامش و سازگاری آنان هرچه بیشتر فراهم شود (حسین‌زاده، ۱۳۸۸: ۷۳).

نگاه منفی به دیگران نه تنها منجر به کاهش و از بین رفتن عواطف انسانی می‌شود، بلکه براساس آموزه‌های اسلامی، این نوع نگاه، مذموم و مورد نکوهش قرار گرفته است. خداوند می‌فرماید: «یا اَیهَا الَّذینَ ءامَنوُا اِجْتَنِبوُا کَثیراً مِن الْظَنِّ إِنََّ بَعْضَ الْظَنِّ إثْم‎ٌ وَ لاتَجَسَّسوُا…»؛ ای اهل ایمان از بسیار پندارها (و گمان بد) در حق یکدیگر اجتناب کنید که برخی ظن و پندارها (باطل و بی‌حقیقت و) معصیت است و نیز هرگز (از حال درونی هم) تجسس مکنید (و جاسوس بر احوال خلق مگمارید) (حجرات، ۱۲). منفی بافی و نادیده گرفتن واقعیت‌های موجود، شرایط فرد، خانواده، گروه و جامعه، زندگی خانوادگی و اجتماعی را دچار بحران می‌کند. بسیاری از مشکلات و ناهنجاری‌های فراروی جوامع بشری، ریشه در سوء‌ظن‌های ناآگاهانه‌ و طمع‌آلودی دارد که افراد نسبت به دیگری، روا می‌دارند.

از عواملی که نگرش مثبت را در والدین افزایش می‌دهد؛ به هم‌اندیشی با خوبان (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۱: ۱۹۷) ثبات شخصیت و اعتماد به‌نفس (نور: ۱۲) پرهیز از تجسس و غیبت (حجرات: ۱۲) احسان و سهل‌گیری نسبت به هم (سیدرضی، نامه۵۳) کنترل تفکر منفی (کلینی،۱۳۸۰، ج۱: ۱۶۴) تخریب یا مبارزه با عقاید و باورهای نادرست (گلدارد، ۱۳۹۰: ۹۵) می‌توان اشاره کرد. با تقویت نگرش مثبت بین والدین و عملیاتی‌کردن آن در ابرازها و رفتارها فرزندان تحت تأثیر قرار گرفته و شخصیت عاطفی آنها در زمینه‌ی مثبت‌نگری پرورش می‌یابد و از این‌رو فرزندان، به والدین، مربیان و معلمان، دوستان صالح اعتماد می‌کنند و از رفتارهایی همچون غیبت، تهمت، استهزاء و هر نوع رفتارهای ضد اخلاقی مصون می‌مانند که منشأ تمام آنها سوء‌ظن است.

ح. عفو و بخشش

از شیوه‌های پسندیده که در تقویت عواطف انسانی نقش بنیادی دارد، رویه‌ی عفو و بخشش است. بخشش، رویارویی منطقی با تألم ناشی از جراحت روحی و بازسازی احساس‌ها و باورهای شخصی است (دیویس، ۱۳۸۲: ۷۵). بیشترین سفارش اسلام در سبک زندگی خانوادگی، گذشت و چشم‌پوشی زن و شوهر از لغزش‌ها، کج‌خلقی‌ها و اشتباهات یکدیگر است؛ زیرا در صورت دارا بودن روحیه مشترک باز از اشتباه، خطا و عصبانیت در امان نیستند (حسینی، ۱۳۸۰: ۲۰۸؛ کاشفی، ۱۳۸۸: ۱۷۸) نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: «عَلَیْکُمْ‏ بِالْعَفْوِ فَإِنَّ الْعَفْوَ لَا یَزِیدُ الْعَبْدَ إِلَّا عِزّاً فَتَعَافَوْا یُعِزَّکُمُ اللَّهُ»؛ بر شما باد که عفو و گذشت داشته باشید؛ زیرا عفو و گذشت موجب عزت بنده است، پس نسبت به همدیگر گذشت کنید تا خداوند شما را عزیز کند (کلینی، ۱۳۴۴، ۱۰۸: ۲).

پیروی از چنین روشی در زندگی نه تنها عامل مؤثر در تقویت و پرورش بعد درونی و عاطفی افراد به‌شمار می‌آید، بلکه اهمیت و کارایی این رویکرد تا آنجا است که خداوند به‌صراحت رسولش را به اتخاذ چنین شیوه‌ای، دستور می‌دهد: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ» (اعراف:۱۹۹)؛ ای رسول ما، شیوه عفو، گذشت و بخشش را پیشه‌کن و به نیکوکاری امر نما و از مردمان نادان روگردان باش. همچنین امام علی علیه السلام می‌فرمایند: «اَلعَفوُ تاجُ المَکارِمِ؛ عفو و گذشت، زینت فضایل اخلاقی است» (آمدی‌تمیمی،۱۳۷۳، ج۱: ۱۴۰). بنابراین، زمانی که والدین به این فضیلت نائل آیند و بر عطوفت، مهربانی و بخشایشگر بودن اتفاق نظر داشته باشند، گامی بزرگ در زمینه‌سازی تربیت مطلوب دینی فرزندان خویش می‌توانند بردارند.

سخت‌گیری نکردن نسبت به رفتارهای فرزندان و عفو لغزش‌های آنان از ناحیه والدین، از جمله عواملی است که در پرورش کرامت و شخصیت عاطفی مطلوب فرزندان مؤثر است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: «خدا رحمت کند کسی را که در نیکی و نیکوکاری فرزند خویش را کمک و او را نیکوکار تربیت کند، سؤال شد چگونه، فرمودند آنچه را که فرزند توان انجام آن را دارد از او بپذیرد و آنچه نمی‌تواند مطلوب عمل کند و یا لغزشی از او صادر می‌شود بر او ببخشد و با سخت‌گیری او را به گناه وا ندارد و در برابر او مرتکب اعمال خلاف نشود که او بد تربیت گردد» (کلینی، ۱۳۴۴، ج۶: ۵۰). در بیانی امام علی علیه السلام توجه می‌دهند به اینکه آدمی که کرامت و شخصیت عاطفی‌اش پرورش بیابد همه رفتارهای او نیک است و نیکوکاری و حسن عمل را بر خود دِینی می‌داند که موظف به ادای آن است[۱۵](آمدی تمیمی، ۱۳۷۳، ج۲: ۱۱۵). بی‌تردید، اتخاذ چنین روشی در سبک زندگی از جانب والدین، زمینه را برای تقویت، تربیت و شکوفاسازی عاطفی فرزندان فراهم می‌کند و تعاملات آنان را به نحو مطلوب سامان می‌دهد.

خ. نیکی در برابر بدی‌ها

در نظام تربیت اسلام رفتار متعادل و بر‌خورد معقولانه در مواجهه با رفتار‌های ناشایست و مذموم فرزند، از راه‌هایی است که به پرورش شخصیت مطلوب عاطفی آنان کمک می‌کند، کار نیک در برابر عمل ناپسند دیگران و یا پس از عمل ناشایست خودش، به قدری در زندگی فردی و گروهی انسان‌ها مهم و مؤثر است که علاوه بر این که باعث شکوفایی و باروری بعدعاطفی افراد می‌شود؛ انسان‌های ناهمگون و متخاصم را با یکدیگر، همگون و مهربان می‌کند. به‌عبارت دیگر، از شیوه‌هایی مناسب و اثر‌گذار که موجب افزایش علاقه‌مندی، مهر‌بانی و عطوفت میان افراد خانواده و جامعه می‌شود، اتخاذ شیوه‌ی نیکی در برابر بدی‌ها و اسائه ادب‌ها است. این شیوه در احادیث اسلامی مورد تأکید است. امام علی علیه السلام می‌فرمایند: «الإحْسانُ الَى الْمُسیءِ أحْسَنُ الفَضْلِ » (آمدی تمیمی، ۱۳۷۳، ج۱: ۳۵۴) نیکی‌کردن به کسی که به تو بدی کرده، برترین ارزش و فضیلت است. ایشان در حدیث دیگری می‌فرمایند: «أَصْلِحِ الْمُسِی‏ءَ بِحُسْنِ فِعَالِکَ وَ دُلَّ عَلَى الْخَیْرِ بِجَمِیلِ مَقَالِک»؛ کسی که به تو بدی کرده با نیکی‏ کردن اصلاح کن و با زیبایی کلامت او را به خیر دلالت کن (آمدی تمیمی، ۱۳۷۳، ج۲: ۱۸۲).

سیره عملی و تربیتی رسول اکرم صلی الله علیه و آله و معصومان علیهم السلام بر این روش استوار بوده است. آنان در برابر بدی‌های جاهلان، ارتباط کلامی و عملی مناسب را با آنها برقرار می‌کردند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله در ارتباط با رفتار عاطفی حسنه در برابر رفتارهای ضد عاطفی دیگران می‌فرماید: «صِلْ مَنْ قَطَعَک و اَعْطِ مِنْ حَرَمَک و اَحْسِنْ اِلى مَنْ اَساءَ اِلیک و سَلِّمْ على مَن سَبَّک و اَنْصِفْ مَن خاصَمَک وَ اعْفُ عَمّنْ ظَلَمک کما اَنّک تُحِّبُّ اَنْ یُعفى عَنک»؛ آنکه از تو قطع رابطه کرده، پیوندگیر و آنکه تو را محروم کرده عطایش بخش و از آنکه به تو ستم روا داشته در گذر (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۸: ۲۸۴) و نیز در مقابل بدی که از خود فرد صادر می‌شود، توصیه به خوبی کرده و می‌فرماید: «إذا أسَأْتَ فأَحْسِنْ فإِنَّ الحسناتِ یُذْهبنَ السّیِّئاتِ»؛ وقتی بدی کردی، به‌دنبال آن نیکی کن، که نیکی‌ها بدی‌ها را محو می‌کند. این شیوه حسنه در برابر بد رفتاری‌ها، کج‌خلقی‌ها و لغزش‌های فرزندان، به طریق اولی اثر بخش‌تر است و زمینه پرورش خوبی‌ها در فرزندان را فراهم می‌کند (پاینده، ۱۳۶۴: ۱۸۸، ح۱۷۳).

د. یار و غمخوار و مایه نشاط بودن

زن و شوهر در مقام ایفای نقش ویژه خود در زندگی مشترک، با سختی‌ها ومحدودیت‌هایی مواجه‌اند و چه‌بسا این امر سبب خستگی روحی و عاطفی آنان شود و نشاط لازم جهت پیشبرد و موفقیت خانواده را از آنان سلب کند. در چنین شرایطی اگر زن و شوهر دارای روابط عاطفی مطلوب، همکاری صمیمانه و غمخوار یکدیگر باشند و مشکلات و سختی‌ها را تحمل کنند، نشاط اعضای خانواده حفظ و آثار غم و نگرانی از محیط خانه بیرون می‌رود. در زندگی علوی این امر ظهور و بروز چشمگیری داشت و در سختی‌های زندگی یار و یاور یکدیگر بودند.

علی علیه السلام ضمن بیان تعامل خود با همسرش، به نحوه تعامل همسرش با وی اشاره می‌کند و در پایان می‌فرمایند: «وَ لَقَدْ کُنْتُ أَنْظُرُ إِلَیْهَا فَتَنْکَشِفُ عَنِّی‏ الْهُمُومُ‏ وَ الْأَحْزَانُ»؛ به فاطمه نگاه می‌کردم و به‌واسطه این نگاه همه‌ی اندوه‌ها و ناراحتی‌هایم برطرف می‌شد (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۴۳: ۱۳۴). غم‌زدایی والدین از یکدیگر، اگرچه نشاط شخصیتی را برای خودشان فراهم می‌کند، همچنین موجب پرورش شخصیت عاطفی در فرزندان می‌شود و آنان را از ابتلا به افسردگی و عدم ارتباط حسنه با دیگران مصونیت می‌بخشند. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله این ایجاد نشاط را در فرزندان هم توصیه کرده‌اند و به‌دلیل تأثیر آن در پرورش شخصیت مطلوب فرزند، برای پدر پاداش آزادکردن بنده را در راه خدا، مطرح کرده و می‌فرمایند: «اِذا نَظَرَ الْوالِدُ اِلی وَلَدِه فَسَرَّهُ کانَ لِلْوالِدِ عِتْقُ نَسْمَهٍ»؛ پدرى که با نگاه مودت‌آمیز خود فرزند خویشش را مسرور مى‌کند، خداوند به او اجر آزادکردن یک بنده خواهد داد (نوری طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج۲: ۶۲۶).

ذ. هدیه‌دادن

هدیه‌دادن، از امور پسندیده‌ای است که آثار مثبت و ارزنده‌ای را در روابط عاطفی بر جای می‌گذارد. افراد اعم از والدین، همسر، فرزندان، دوستان و اقوام به مناسبت‌های مختلف باید به این مهم توجه کنند. با اینکه نوع هدایا به لحاظ افراد از نظر سنی، جنسی و نیز از حیث ارزشی فرق دارند، اما آنچه مهم است، نفس هدیه دادن‌ است که به پرورش بعد عاطفی افراد مدد رسانده و باعث جلب دوستی و علاقه‌مندی بیشتر میان آنان شده و سبب ماندگاری آن لحظات در ناخودآگاه افراد می‌گردد. به‌دلیل اثر مثبت هدیه بر عواطف انسانی است که حضرت محمد صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: «تَهَادَوْا تَحَابُّوا فَإِنَّ الْهَدِیَّهَ تَذْهَبُ بِالضَّغَائِن‏»؛ به یکدیگر هدیه دهید، تا زمینه‌ساز محبت میان شما به یکدیگر شود، پس به‌درستی که هدیه دادن کینه‌ها را از بین می‌برد (کلینی، ۱۳۴۴، ج۵ : ۱۴۴). چنین تعاملی، باعث افزایش علاقه بین والدین نسبت به هم و نسبت به فرزندانشان می‌گردد؛ زیرا افراد علاقه و محبت درونی‌شان را به‌وسیله هدیه دادن به همدیگر ابراز می‌دارند که در نوع خود با ارزش و در خور توجه است و در رشد شخصیت مطلوب عاطفی آنان مؤثر است.

ر. هماهنگی بین گفتار و رفتار

در نظام تربیت دینی، از شاخص‌های اساسی برای سنجش تحقق یک ارزش در رفتار انسان، بروز و ظهور آن در گفتار و رفتار است. امام علی علیه السلام می‌فرمایند: «بیان الرجل ینبی عن قوه جنانه»؛ بیان هر انسانی حاکی از مراتب قوت نفس و درجه نیروی روانی او است (آمدی تمیمی، ۱۳۷۳، ج۳: ۲۶۱). ایشان در حدیث دیگری فرموده‌اند: «اَلمَرْءُ یُوزَنُ بِقَوْلِهِ، وَ یُقَوَّمُ بِفِعْلِهِ، فَقُلْ ما تَرَجَّحَ زِنَتُهُ، وَ افْعَلْ ما تُجِلُّ قیمُتُه»؛ آدمی به گفتارش سنجیده می‌شود و به کردارش قیمت پیدا می‌کند. پس تو آنچه را به خودت اعتبار می‌دهد بگو و آنچه بها و ارزش تو را بالا می‌برد انجام بده (همان، ۴۶). همچنین گوینده سخن بیش از آنچه می‌گوید، باید عمل کند تا زینت گفتارش باشد. میانه‌روی در هر امری، پسندیده و مهم است. به‌ویژه رفتار و گفتار متعادل و سنجیده؛ زیرا کودکان، نوجوانان، جوانان و اطرافیان هرآنچه را در گفتار و رفتار بزرگترها و اطرافیان، مشاهده می‌کنند، از آن تصویربرداری کرده و الگوی خویش قرار می‌دهند و آنچه را می‌بینند که می‌شنوند؛ پس باید نوعی هماهنگی میان دیده‌ها و شنیده‌هایشان ایجاد کرد تا آشفتگی در ذهن آنان به‌وجود نیاید (سادات، ۱۳۸۸، ج۲: ۱۲۲). از این‌رو، از اموری که باعث برقراری روابط سالم عاطفی والدین می‌شود، هماهنگ‌سازی بین رفتار و گفتار است. البته این هماهنگی و اعتدال میان قول و فعل باید به‌گونه‌ای باشد که هرکدام دیگری را در خارج تصدیق کند؛ نه اینکه در عمل خلاف آنچه را می‌گوید انجام دهد. عنایت به این شیوه در امر تربیت، از اهمیت بالایی بر خوردار است که در زندگی باید مورد توجه قرار گیرد.

در مجموع، همسانی، ملازمت و پیوستگی بین علم و عمل در باروری و تقویت عواطف بسیار مهم است (عسگری‌فر، ۱۳۸۰، ۲۵۱). در متون دینی نیز به این پیوستگی و تلازم توجه شده است و خداوند در آیه های ۲ و ۳ سوره مبارکه صف خطاب به جامعه‌ی ایمانی می‌فرمایند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آَمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چرا سخنی می‌گویید که به آن عمل نمی‌کنید؟ نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگویید، اما عمل نکنید. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در این باب می‌فرمایند: «أَحِبُّوا الصِّبیانَ وَ ارحَمُوهُم و َإذا وَعَدتُمُوهُم شَیئا فَفُوا لَهُم فَإنَّهُم لا یَدرُونَ إِلاّ أَنَّکُم تَرزُقُونَهُم»؛ کودکان را دوست بدارید، به آنان مهربانى کنید و هرگاه به آنها وعده دادید وفا کنید؛ زیرا آنها شما را روزى دهنده خود مى‏‌دانند (کلینی، ۱۳۴۴، ج۶: ۴۹).

ز. ابراز عواطف مثبت

در اسلام ارتباط عاطفی انسان‌ها با یکدیگر به‌دلیل تأثیرات تربیتی آن، بسیار مورد توجه قرار گرفته است. امام صادقعلیه السلام می‌فرمایند: «یَحِقُّ عَلَى الْمُسْلِمِینَ الِاجْتِهَادُ فِی التَّوَاصُلِ وَ التَّعَاوُنُ عَلَى التَّعَاطُفِ وَ الْمُوَاسَاهُ لِأَهْلِ الْحَاجَهِ وَ تَعَاطُفُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ»؛ مسلمانان موظفند درباره پیوستگی و کمک به یکدیگر به‌ویژه نیازمندان کوشا باشند. از عواطف اخلاقی و کمک‌های مالی مضایقه نکنند (کلینی، ۱۳۴۴، ج۲: ۱۷۵). همچنین در تمام طبقات اجتماعی لازم است، مردم جهات عاطفی و اخلاقی را مراعات کنند. این ارتباط عاطفی در ارتباط با فرزندان از اولویت بیشتری برخوردار است. ابراز عواطف مثبت والدین از دو طریق می‌تواند بر تربیت عاطفی فرزندان اثر گذارد: نخست اینکه والدین می‌توانند با ابراز عواطف مثبت، کاری کنند که در فرزند موجب احساس مطبوع شود و فرزند مایل می‌شود آنچه را انجام دهد که در آنها حس ایجاد خوشایندی می‌کند، دوم اینکه وجود والدین به هنگام برانگیختگی عواطف مثبت نقش مهمی در پیامد علاقه فرزند به والدین دارد و در واقع، به شکل‌گیری نگرش مثبت به سخنان والدین می‌انجامد و زمینه را برای همکاری و پذیرش پیشنهادهای آنها در ابعاد مختلف فراهم می‌کند.

بنابراین، آنچه ما به‌عنوان مبنای ارتباط مؤثر والدین و فرزندان به‌دنبال آن هستیم، بر اساس ابراز عواطف مثبت از سوی والدین نسبت به فرزندان می‌توانیم پیگیری کنیم؛ همان‌گونه که نقطه مقابل آن، یعنی ابراز عواطف منفی، می‌تواند به سردی روابط والدین با فرزندان و سست‌شدن ارتباط مطلوب آنها بینجامد و به‌تدریج در کجروی فرزندان تأثیر گذارد (احمدی، ۱۳۸۵: ۲۳). رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ابراز عواطف و علاقه نشان‌دادن والدین به فرزند را در ارتقاء درجات بهشتی مؤثر دانسته و می‌فرمایند: «قُبْلَهِ اَوْلادِکُمْ فَاِنَّ لَکُمْ بِکُلِّ قُبْلَه دَرَجَهً فِى الْجَنَّهِ مَسیرَهَ خَمْسِمِأَهِ عام»؛ فرزندان خود را ببوسید که برای هر بوسه‌ای که به فرزندان می‌زنید، یک درجه در بهشت خواهید داشت که فاصله هر درجه تا درجه دیگر به اندازه پانصد سال راه است (طبرسی، ۱۴۱۴ق: ۲۲۰) و در تعبیر دیگری نگاه عاطفی و مهربانانه والدین به فرزندان را عبادت دانسته و فرموده‌اند: «نَظَرَ الْوالِدُ اِلی وَلَدِه حُبّاً لَهُ عِبَادَهٌ»؛ نگاه پدر و مادر به فرزند از روی مهر و محبت، عبادت است (نوری طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج۱۵: ۱۷۰).

س. توجه به امنیت روانی

خانواده مهم‌ترین کانون تأمین‌کننده نیاز‌های جسمانی، روانی و معنوی فرزندان است و باید تمام تلاش پدران و مادران مسئول و آگاه بر این اصل مبتنی باشد که فضای خانه و خانواده سرشار از امنیت، محبت و آرامش باشد. اعضای خانواده به‌ویژه فرزندان باید در خانه احساس امنیت و آرامش روانی کنند و کانون خانواده را بهترین و امن‌ترین پناهگاه بدانند. بین والدین و فرزندان باید رابطه‌ای ایجاد شود که آنها بتوانند آزادانه احساسات و اضطراب‌های خود را بدون احساس ‌ترس یا طردشدن با والدین در میان بگذارند (سامانی، رضویه، ۱۳۸۶: ۳۰-۳۳). والدین باید پذیرش غیرمشروط نسبت به فرزندان داشته باشند، بدین‌معنا که والدین،کودک و نوجوان را آنگونه که هست بپذیرند، هرچند ممکن است رفتار او مورد پذیرش آنان نباشد، اما نباید لغزش‌های آنان یکسره به رخشان کشیده شود، ملامت گردند و برای گناهی کیفر شوند[۱۶] (نوری طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج۲: ۱۰۵) که اینها امنیت آنان را به خطر می‌اندازد. نباید به‌گونه‌ای حرف زد و یا رفتار کرد که فرزندان احساس کنند توبیخشان می‌کنند؛ بلکه باید از کارهای نادرست که انجام داده‌اند آگاه شوند و میزان فاصله آنها از حق و حقیقت برایشان مکشوف گردد. آنها باید بفهمند که از آلودگی‌ها روی برگردانند و به‌گونه‌ای رفتار کنند که نیکوکاران رفتار می‌کنند[۱۷] (حرانی، ۱۴۰۴ق: ۲۷۵). بنابراین در آموزه‌ها و تعالیم اسلامی، خانواده مطلوب خانواده‌ای است که میان انگیزه‌های متنوع اعضای خانواده، تعادل ایجاد کرده و ضمن معرفی الگوهای برتر دینی، آنان را از آلودگی‌ها و درگیری‌های روانی رهایی می‌بخشد.

ش. الگودهی

از بهترین عوامل مؤثر در تربیت عاطفی، اخلاقی، روانی و اجتماعی فرزند الگودهی است. والدین نخستین الگوهای تربیتی فرزندان هستند و مسئولیت‌های دشواری در این زمینه برعهده دارند؛ مسئولیتی که باعث رشد، شکوفایی عواطف و فضایل اخلاقی خود آنها و به‌دنبال آن فرزندانشان می‌گردد. والدین با این مسئولیت باید نمونه افراد صالح و شایسته باشند و خوبی‌ها را برای فرزندان، در عمل، به‌نمایش بگذارند تا امیال فطری آنان به رفتارهای شایسته و حسنه از حالت بالقوه به فعلیت برسند. چراکه اگر پدر و مادر به این نکته توجه نکنند، نه تنها زندگی فردی خود را با ناپاکی‌ها می‌آلایند، بلکه زندگی توأم با ناشایستگی‌ها را برای فرزندان خود ترسیم خواهند کرد.

شرط‌ اساسی‌ در این‌ تأثیرگذاری‌، برخورداری والدینِ ‌الگو از شخصیت‌ مطلوب‌ و انجام رفتارهای ارزشی است‌. چراکه بدون آن نمی‌توانند این نقش را داشته باشند. امیر‌المؤمنین‌ علیه السلام می‌فرماید: «کیف‌ یصلح‌ غیره‌ من‌ لم‌ یصلح‌نفسه‌؟» چگونه کسی که خود صالح نگردیده است می‌تواند دیگری را اصلاح کند؟ (آمدی تمیمی، ج۴: ۵۶۴) در این رابطه هرچه‌ والدین الگو از کمال‌ بیشتری‌ برخوردار باشند دایره‌ اثرگذاری و قدرت‌ نفوذ آنها در فرزندان بیشتر است‌. علاوه‌ بر کمال‌، جامعیت‌ الگوها نیز سهم‌ وافری‌ در این‌ تأثیرگذاری ‌دارد. به عبارت دیگر‌ اگر والدین هم‌ در ابعاد مختلف‌ صلاحیت‌ را داشته‌ باشند و هم‌ در هر جهت‌ در حد اعلی‌ از ویژگی‌ها برخوردار باشند، جاذبیت‌ و تأثیر بیشتری‌ خواهند داشت. در سوره‌ انعام‌ پس‌ از یادآوری مطالبی‌ درباره‌ پیامبران‌ گذشته‌ که نمونه‌های بارز هدایت و شایستگی بودند؛ به‌ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «اولئک‌ الذین‌ هدی‌ الله فبهدیهم‌ اقتده‌»؛ چون اینان هدایت شده خدایند، تو ای‌ پیامبر به‌ هدایت‌ آنان ‌اقتدا کن (انعام:۹۰). امام‌ علی ‌علیه السلام پرهیزکاران‌ را به‌ پیروی‌ از اهل‌ بیت‌ پیامبر صلی الله علیه و آله به‌عنوان بهترین الگوی هدایتمند سفارش‌ می‌فرمود: «به‌ خاندان‌ پیامبرتان‌ بنگرید و بدان‌ سو که‌ می‌روند بروید و پی‌ آنان ‌را بگیرید که‌ هرگز شما را از راه‌ رستگاری‌ بیرون‌ نخواهند کرد و به‌ هلاکتتان‌ نمی‌اندازند. اگر نشستند بنشینید و اگر برخاستند برخیزید. بر آنان‌ پیشی‌ مگیرید که‌ گمراه‌ می‌شوید و از آنان‌ پس‌ نمانید که‌ تباه‌ می‌گردید»[۱۸] (سید رضی، ۱۳۸۷، خطبه، ۹۷).

هماهنگی‌ میان‌ افعال‌ و گفتار والدینِ الگو، نکته‌ دیگری‌ است‌ که‌ بسیار حائز اهمیت‌ است‌. برای نمونه، اگر الگوهای‌ گفتاری‌ با الگوی‌ رفتاری‌ هماهنگ‌ باشد و قول‌ و فعلش‌ یکدیگر را تصدیق‌ کنند به‌ وحدت‌ رفتار و تثبیت‌ آن‌ در مَتربی‌ و الگوپذیر بسیار کمک‌ می‌کند. در حالی‌ که‌ ناهماهنگی‌ بین‌ آنها منجر به‌ دوگانگی‌ رفتار در متربی ‌خواهد شد. امام علی علیه السلام که‌ خود الگوی‌ وارسته‌ است‌ به این هماهنگی در میان گفتار و اعمال خود اشاره کرده و می‌فرماید‌: «ای‌ مردم‌، سوگند به‌خدا، شما را به‌ طاعتی‌ ترغیب‌ نمی‌کنم‌، مگر آن‌که‌ از شما پیشی‌ می‌گیرم‌ و شما را از معصیتی‌ منع‌ نمی‌کنم‌، مگر آن که‌ پیش‌ از شما از آن‌ باز می‌ایستم‌«[۱۹] (سید رضی، ۱۳۸۷، خطبه، ۱۷۵). تداوم‌ و استمرار در الگو بودن والدین نیز، بسیار مهم‌ است‌، چه بسا فرزندان، به رشد فکری لازم نرسیده باشند و دچار غفلت‌، تشخیص غلط و یا الگوهای متضاد ‌گردند و در مسیر انحرافی‌ با سرعت‌ به پیش‌ ‌روند.

بنابراین الگوی صالح بودن والدین، از مهم‌ترین و اثربخش‌ترین روش‌های یادگیری و اجتماعی‌شدن فرزندان در تربیت عاطفی و مطلوب دینی است. فرزندان به‌دلیل آمادگی ذهنی، سادگی و بی‌آلایشی روحی، پاکی سرشت و انگیزه گرایشی شدید به انتخاب الگو در زندگی خود داشته و در اولین گام پدر و مادر را سر مشق و الگوی خویش قرار می‌دهند و در صورت شایسته نبودن الگو و فقدان روابط عاطفی والدین، اثرهای نامطلوبی بر شخصیت فرزندان خواهد گذاشت (فلاح رفیع، ۱۳۹۱: ۳۵).

والدین بدانند همه کسانی که می‌خواهند در جهت کمالات انسانی قدم بردارند باید بر اساس آیه: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ لِّمَن کَانَ یَرْجُو اللَّهَ وَالْیَوْمَ الْآخِرَ وَذَکَرَ اللَّهَ کَثِیرًا» (احزاب:۲۱) با تأسی بر اسوه حسنه رسول الله، خود الگوی مناسب برای فرزندان و کسانی باشند که با آنها زندگی می‌کنند. و آنان را با الگوی برتر دینی که رسول الله صلی الله علیه و آله است آشنا سازند و ایشان را در زوایای زندگی، نصب العین خویش قرار دهند (میرزابیگی ،۱۳۸۷: ۱۲۹-۱۳۰) این الگودهی والدین زمینه سعادت دنیوی و اخروی و نیل به حیات طیّبه جاوید را در زندگی فرزندان فراهم می‌سازد.

نتیجه‌گیری

نهاد خانواده به‌صورت یک سیستم متعامل و به هم پیوسته است که هرکدام از اعضای آن متناسب با جایگاه و نقشی که دارند در همدیگر اثر می‌گذارند. والدین مهم‌ترین نقش را در خانواده دارند و می‌توانند در صورتی‌که عوامل مؤثر در تربیت را به‌کار گیرند، در رشد، پرورش و تحول شخصیتی فرزندان سهم بسزایی داشته باشند و به‌عنوان یک مربی از بروز اختلافات شخصیتی در آنان پیشگیری کنند. از عوامل مهم و تأثیرگذار در تربیت فرزندان، مشاهده روابط مطلوب میان والدین است. منشأ این روابط مطلوب والدین، به فعلیت رساندن عواطفشان است. عاطفه به مفهوم توجه، تمایل و گرایش یاورانه به یکدیگر است که همراه با رحمت و رأفت از خود به‌شکل‌های گوناگون نسبت به دیگری بروز می‌دهند. والدین با به جریان انداختن توانمندی‌های بالقوه‌ی عاطفی به‌گونه مثبت و کارآمدی بر روند تربیتی یکدیگر و فرزندان تأثیر می‌گذارند.

‌بر اساس آنچه که بیان شد، بارز نمودن و شکوفاسازی توانمندی‌های عاطفی در بین همسران، نه تنها روابط بین آن‌دو را در سطوح مختلف سامان می‌دهد، بلکه به ارتقاء و سالم‌سازی روابط با دیگران از جمله خدا و نیز جوّ خانوادگی سالم‌تر برای دوری از تنش و پرورش فطرت و توانمندی‌های فرزندان به‌سوی خوبی و خیر باشد. به عبارتی پدر و مادر در جایگاه محوری‌ترین عنصر تعاملات خانوادگی، وقتی التزام اساسی به آموزه‌های اخلاقی، ارزشی، دینی و عاطفی در روابط همسری داشته باشند الگوی قبول کردنی و ارزنده‌ای برای انتقال مفاهیم و آموزه‌های نظام ارزشی جهانی، انسانی، فرازمانی و فرامکانی دین اسلام به فرزندان خویش می‌توانند باشند و شخصیت و هویت وجودی آنان را پایه‌ریزی کنند. البته برای نیل به این مهم، والدینی موفقند که بتوانند به امور زیر بپردازند:

  1. بینش‌ها و باورهای دینی، تربیتی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی خودشان را همسو می‌کنند.
  2. در ارتباط متقابل خود با همسر، همواره احترام همدیگر را حفظ مى‌کنند.
  3. در ارتباط کلامى، با لحنى محبت‌آمیز و با نیتى خیرخواهانه وارد مى‌شوند.
  4. اشکال‌ها و انتقادها را دور از حضور فرزندان بازگو و حل‌وفصل می‌کنند به گونه‌ای که شخصیت و عزت نفس فرد همواره حفظ مى‌شود.
  5. نگرش نعمتی نسبت به یکدیگر دارند.
  6. همدیگر را به بهترین نام و لقب خطاب می‌کنند.
  7. اوقات خوش خانه را در ارتباط با یکدیگر به سخنان و گفتارى صرف مى‌کنند که موجب رشد و تعالى شخصیت خود و فرزندان مى‌شود.
  8. حقوق یکدیگر را رعایت می‌کنند تا امنیت روانی برای همدیگر فراهم کنند.
  9. از الگوبودن خودشان برای فرزندان با ارائه رفتارهای سالم و منطبق با معیارهای دینی محافظت می‌کنند.

با توجه به نقش گسترده عوامل در تربیت عاطفی فرزندان، پیشنهاد می‌گردد تا محققان، کارشناسان و متولیان امور فرهنگی – تربیتی و مشاوران خانواده چگونگی توانمند‌سازی خانواده‌ها و تجهیز آنان به این عوامل و چگونه به‌کارگیری آنها را پژوهش کنند و سیاست‌های پژوهشی و جهت‌گیری‌های علمی، فکری و روان‌شناختی را متوجه طریقه تشکیل پایایی و پویایی روابط مطلوب عاطفی خانواده کنند تا والدین برای تربیت عاطفی و پرورش نسلی فرهیخته و فرزندانی کارآمد و مسئول آمادگی کافی پیدا کنند.

——————————–

فهرست منابع

  1. آمدی تمیمی، عبدالواحد بن محمد (۱۳۷۳) غرر الحکم و درر الکلم، محمد خوانساری، تهران، دانشگاه تهران.
  2. احمدی، محمدرضا (۱۳۸۰) نقش صله رحم در بهداشت روانی، ماهنامه معرفت، شماره۴۸، ص ۲۹- ۳۷.
  3. ــــــــــــــــ (۱۳۸۵) مبانی روان‌شناختی ارتباط مؤثر والدین با فرزندان در محیط خانواده، معرفت، ش۱۰۴، ص ۱۸- ۲۵.
  4. اسماعیلی یزدی، عباس (۱۳۸۵) فرهنگ تربیت، چ دوم، قم، مسجد مقدس جمکران.
  5. انصاریان، حسین (۱۳۸۹) نظام خانواده در اسلام، چ شصت و نهم، تهران، ام ابیها.
  6. برنشتاین، فلیپ، اچ (۱۳۷۷) شناخت و درمان اختلال‌های زناشویی (زناشویی درمانی) حمیدرضا سهرابی، چ اول، تهران، رسا.
  7. پاینده، ابوالقاسم (۱۳۶۴) نهج الفصاحه(با ترجمه فارسی) تهران، سازمان انتشارات جاویدان.
  8. پناهی، علی احمد؛ شریفی، احمدحسین (۱۳۸۸) بایسته‌های اخلاقی همسران و نقش آن در تربیت فرزندان، معرفت اخلاقی، سال اول، ش۱، ص ۱۱۹- ۱۴۲.
  9. حرّانی، ابی‌محمد، حسن بن علی (۱۴۰۴ق) تحف العقول عن آل الرسول، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، با ترجمه فارسی، تهران، اسلامیه.
  10. حرعاملی، محمدبن حسن (۱۴۱۲ق) وسائل الشیعه، بیروت، آل البیت.
  11. حسین زاده، علی (۱۳۸۸) همسران سازگار، راه‌های سازگاری، چ سوم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
  12. حسینی، داود (۱۳۸۸) روابط سالم در خانواده، چ یازدهم، قم، بوستان کتاب.
  13. حسینیان، احمد (۱۳۸۰) بهداشت روانی ازدواج و همسرداری، تهران، مفید.
  14. حیدری، مجتبی (۱۳۸۷) دینداری و رضامندی خانوادگی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
  15. دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۳) لغت نامه، ج۴، تهران، دانشگاه تهران.
  16. دیویس، کنث (۱۳۸۸) خانواده، راهنمای مفاهیم و فنون برای متخصص یاوری، فرشاد بهاری، تهران، تزکیه.
  17. ریچموند، ویرجینیایی (۱۳۸۷) رفتار غیرکلامی در روابط میان فردی، فاطمه سادات موسوی و ژیلا عبدالله پور، تهران، دانژه.
  18. سادات، محمدعلی (۱۳۸۸) راهنمای پدران و مادران، ج۱‌، تهران، دفتر نشرفرهنگ اسلامی.
  19. سامانی، سیامک؛ رضویه، اصغر (۱۳۸۶) رابطه همبستگی خانواده و استقلال عاطفی با مشکلات عاطفی، پژوهش در سلامت روانشناختی، دوره اول، ش ۱، ص۳۰ – ۳۷.
  20. سپاه‌منصور، مژگان؛ فاطمه شهابی‌زاده؛ الهه خوشنویس، (۱۳۸۷) ادراک دلبستگی کودکی، دلبستگی بزرگسال و دلبستگی به خدا، روانشناسی تحولی (روانشناسان ایرانی) سال چهارم، ش۱۵، ص ۲۵۳ – ۲۶۵.
  21. سید رضی (۱۳۸۷) نهج البلاغه، محمددشتی، قم، جمال.
  22. شریف قریشی، باقر (۱۳۶۲) نظام تربیت اسلام، چ اول، تهران، فجر.
  23. صافی، احمد (۱۳۸۸) مدیریت و اقتصاد در خانواده، چ اول، تهران، انجمن اولیا و مربیان.
  24. صمدی، معصومه؛ رضایی، منیره (۱۳۹۰) بررسی نقش تربیتی خانواده در نظام تربیت رسمی و عمومی از دیدگاه علم و دین، پژوهش در مسائل تعیم و تربیت اسلامی، سال نوزدهم، دوره جدید، ش۱۲، ص ۹۵ – ۱۱۷.
  25. ضیایی، زهرا؛ ضیایی، خدیجه (۱۳۹۰) تأثیر روابط سالم والدین بر تربیت دینی فرزندان، طهورا (مطالعات زنان و خانواده) سال چهارم، ش۱۰، ص ۴۱ – ۷۰.
  26. طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۴ق) مکارم الاخلاق، تحقیق: علاء آل جعفر، قم، اسلامی.
  27. عسگری فر، حسین (۱۳۸۰) نقش بهداشت روان در ازدواج، زندگی زناشویی و طلاق، تهران، گفتگو.
  28. فتال نیشابوری، محمدابن احمد (۱۳۷۵) روضه الواعضین و بصیره المتعلمین، چ اول، قم، رضی.
  29. فرجاد، محمد حسین (۱۳۷۲) آسیب شناسی اجتماعی خانواده و طلاق، چ اول، تهران، بدر.
  30. فرهادیان، رضا (۱۳۸۸) تربیت برتر، آنچه والدین و معلمان باید بدانند، چ هفتم، قم، بوستان کتاب.
  31. فقیهی، علی نقی (۱۳۹۲) تربیت جنسی، مبانی، اصول و روش‌ها از منظر قرآن و حدیث، چ هفتم، قم، دارالحدیث.
  32. فقیهی، علی‌نقی؛ رضا جعفری هرندی و حسن نجفی (۱۳۹۲) راهکارهای تربیتی زمینه‌ساز ظهور؛ برگرفته از احادیث، مشرق موعود، سال هفتم، ش ۲۶، ص ۶۵ – ۸۹.
  33. فلاح‌رفیع، علی (۱۳۹۱) روش‌شناسی الگو در انتقال ارزش‌ها، اسلام و پژوهش‌های تربیتی، سال چهارم، ش۲، ص ۳۳ – ۵۷.
  34. قائمی‌امیری، علی (۱۳۸۳) خانواده و مسائل همسران، چ سیزدهم، تهران، امیری.
  35. کاشفی، محمدرضا، (۱۳۸۸) آیین مهرورزی، چ هفتم، قم، بوستان کتاب.
  36. کامران، فریدون (۱۳۸۴) نقش عدم همدلی والدین بر بزهکاری نوجوانان، تخصصی جامعه‌شناسی، سال اول، ش۴، ص ۱۰۵- ۱۱۶.
  37. کلینکه، کریس. ال (۱۳۸۰) مهارت‌های زندگی، ج ۱، شهرام محمد خانی، چ اول، تهران، اسپند.
  38. کلینی، محمدبن یعقوب (۱۳۴۴) اصول کافی، تهران، علمیه اسلامیه.
  39. گلدارد، دیوید (۱۳۹۰) مفاهیم و مباحث تخصصی در مشاوره، آموزش و کاربرد مهارت‌های خرد در مشاوره، سیمین حسینیان، چ چهاردهم، تهران، دیدار.
  40. مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق) بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء.
  41. مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۷) اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری، ج۲، چ ششم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
  42. ملکی، حسن (۱۳۸۵) چگونه با تفاهم زندگی کنیم (برای زوج‌های جوان و خانواده‌ها) چ سوم، زنجان، نیکان.
  43. موسوی زنجانرودی، مجتبی (۱۳۷۷) تربیت مذهبی کودک، چ دوم، قم، میثم تمار.
  44. میرزابیگی، حسنعلی (۱۳۸۷) خانواده و امام خمینی(ره) چ اول، قم، فراگفت.
  45. میناگر، عبدالرضا (۱۳۹۰) اخلاق و تربیت اسلامی، چ پنجم، قم، ابتکاردانش.
  46. نعمانی، محمد بن ابراهیم (۱۳۷۶) الغیبه، علی‌اکبر غفاری، چ اول، تهران، مکتبه الصدوق.
  47. نوابی‌نژاد، شکوه (۱۳۷۵) سه گفتار درباره راهنمایی تربیت فرزندان، چ ششم، تهران، انجمن اولیاء و مربیان.
  48. نوری طبرسی، حسین (۱۴۰۸ق) مستدرک الوسائل و مستبط المسائل، بیروت، آل البیت لاحیاء التراث.
  49. نیک‌نژادی، فرزانه؛ هاشم گلستانی؛ احمد احمدی (۱۳۸۶) تأثیر آموزش روش‌های تربیتی بر اساس دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی بر تغییر نگرش مادران در تربیت فرزندان، پژوهش در برنامه‌ریزی درسی، ش۱۴، ص ۲۳ – ۴۲.
  50. یوسفیان، نعمت‌الله (۱۳۸۶) تربیت دینی، چ اول، قم، زمزم هدایت.

 

برچسب ها : | |
دسته : مطالب سایت

تاریخ : تیر ۲۶, ۱۳۹۶ ساعت : ۱۲:۴۹ ب٫ظ

دیدگاه های این مطلب :

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کلمات کلیدی

پیش دبستانی قرآنی اسوه